Săn đuổi bền bỉ là gì: con người tiền sử đuổi thú đến kiệt sức

Săn đuổi bền bỉ (persistence hunting) là cách săn trong đó con người chạy và đi bộ bám theo một con thú nhanh hơn mình suốt nhiều giờ, giữa trưa nắng, cho đến khi con thú kiệt sức vì nóng. Đây là giả thuyết khoa học nổi tiếng giải thích vì sao cơ thể người lại giỏi chạy đường dài đến thế. Có ghi chép thực địa về những cuộc săn như vậy ở sa mạc Kalahari, nhưng việc nó quan trọng đến đâu trong tiến hoá loài người vẫn còn tranh cãi.

Người chậm mà bền

Trên quãng ngắn, con người là động vật chậm chạp. Ngựa, linh dương, chó, thậm chí dê đều vượt ta dễ dàng. Nhưng trên quãng dài, trong thời tiết nóng, con người thuộc nhóm bền bỉ nhất của giới thú.

Lý do chính là cách tản nhiệt. Phần lớn thú bốn chân hạ nhiệt bằng cách thở hổn hển, mà thở hổn hển thì khó làm khi đang phi nước đại. Con người thì:

• Đổ mồ hôi khắp người. Người có vài triệu tuyến mồ hôi, nhiều hơn hẳn các loài linh trưởng khác, có thể tiết hơn một lít mồ hôi mỗi giờ khi vận động nặng.
• Gần như không có lông. Không khí lướt qua da làm bay hơi mồ hôi nhanh.
• Đứng thẳng. Ít diện tích hứng nắng trực tiếp vào giữa trưa, thân cao hơn mặt đất nóng.
• Thở độc lập với bước chạy. Thú bốn chân khi phi thường phải thở theo nhịp chân; con người tự do hơn.

Giả thuyết "sinh ra để chạy"

Năm 1984, nhà sinh học David Carrier đề xuất rằng tổ tiên loài người có thể đã săn bằng cách đuổi thú đến khi chúng quá nóng. Năm 2004, Dennis Bramble và Daniel Lieberman công bố trên tạp chí Nature bài "Endurance running and the evolution of Homo", liệt kê hàng loạt đặc điểm cơ thể chỉ có ý nghĩa rõ ràng nếu tổ tiên ta thường xuyên chạy.

Nhiều đặc điểm này xuất hiện rõ ở Homo erectus, khoảng hai triệu năm trước — cùng thời với dấu hiệu ăn thịt nhiều hơn trong hồ sơ khảo cổ. Đây là lý do giả thuyết săn đuổi bền bỉ hấp dẫn đến thế.

Bằng chứng thực địa: những người săn ở Kalahari

Bằng chứng sống động nhất đến từ nhà nghiên cứu Nam Phi Louis Liebenberg. Từ thập niên 1980 ông sống cùng những thợ săn người San ở trung tâm sa mạc Kalahari (Botswana) và ghi lại nhiều cuộc săn đuổi bền bỉ, công bố chi tiết năm 2006 trên tạp chí Current Anthropology.

Theo mô tả của Liebenberg, một cuộc săn điển hình:

1. Diễn ra vào giờ nóng nhất trong ngày, nhiệt độ có thể khoảng 40°C.
2. Con mồi thường là linh dương kudu, linh dương đầu bò hay linh dương sừng thẳng (gemsbok) — loài to, chạy nhanh nhưng không chịu được việc phải chạy liên tục dưới nắng.
3. Thợ săn vừa chạy vừa đi, theo dấu vết trên cát. Con thú chạy xa, dừng nghỉ trong bóng râm; người lại đến, nó lại phải chạy, không kịp hạ nhiệt.
4. Sau vài giờ và vài chục km, con thú kiệt sức, gục xuống hoặc đứng yên; thợ săn đến gần và kết liễu.

Điều Liebenberg nhấn mạnh là phần khó nhất không phải chạy mà là đọc dấu vết. Thợ săn phải đoán con thú đi đâu từ những dấu chân lẫn trong hàng trăm dấu khác, đôi khi tưởng tượng mình là con thú để đoán hướng. Ông coi đó là một dạng suy luận khoa học sơ khai.

Đến đầu thế kỷ 21, rất ít người còn săn kiểu này; những cuộc săn được ghi lại thường là do vài người lớn tuổi thực hiện. Đoạn phim nổi tiếng trong loạt Life of Mammals của David Attenborough (BBC, 2002) quay một cuộc săn như vậy ở Kalahari, với sự tham gia của Liebenberg.

Không chỉ ở châu Phi

Các ghi chép lịch sử cho thấy săn bằng cách chạy từng có ở nhiều nơi:

• Người Rarámuri (Tarahumara) ở vùng núi tây bắc Mexico, nổi tiếng chạy đường dài. Năm 2020, Lieberman và cộng sự tổng hợp phỏng vấn người lớn tuổi, ghi nhận ký ức về việc đuổi hươu đến kiệt sức.
• Thổ dân ở Úc và nhiều cộng đồng bản địa Bắc Mỹ có các mô tả về việc đuổi chuột túi, hươu, linh dương sừng nhánh.
• Năm 2024, Eugène Morin và Bruce Winterhalder công bố trên Nature Human Behaviour một tổng hợp hàng trăm mô tả săn bằng chạy từ tài liệu dân tộc học và lịch sử khắp thế giới, cho rằng kiểu săn này phổ biến hơn những gì giới khoa học từng nghĩ.

Những phản biện cần biết

Giả thuyết săn đuổi bền bỉ có nhiều người ủng hộ nhưng cũng bị phản biện mạnh:

• Theo dấu khó. Travis Pickering và Henry Bunn (2007) cho rằng ở vùng xavan có cây bụi, đất cứng — nơi tổ tiên ta sống — theo dấu khó hơn nhiều so với cát Kalahari.
• Tốn sức, rủi ro. Chạy giữa trưa nắng nguy hiểm cho cả người, nhất là khi thiếu nước.
• Cách khác cũng giải thích được. Nhặt xác thú do kẻ săn khác để lại, mà phải đến nhanh trước kền kền, linh cẩu, cũng cần khả năng chạy bền.
• Hiếm trong ghi chép hiện đại. Trước tổng hợp năm 2024, các ví dụ được ghi chép trực tiếp khá ít.

Hiện nay nhiều nhà khoa học đồng ý rằng khả năng chạy bền là có thật và đặc biệt ở con người, nhưng còn tranh luận nó tiến hoá chủ yếu vì săn đuổi, vì nhặt xác, hay vì nhiều nguyên nhân cộng lại.

Người đấu với ngựa

Ở thị trấn Llanwrtyd Wells (xứ Wales, Vương quốc Anh) từ năm 1980 có một cuộc đua thường niên khá kỳ lạ: người chạy bộ thi với người cưỡi ngựa trên đường đồi dài khoảng 35 km. Ngựa thắng gần như mọi năm, nhưng người đã thắng ít nhất ba lần: Huw Lobb năm 2004, Florian Holzinger năm 2007 và Ricky Lightfoot năm 2022. Kết quả phụ thuộc nhiều vào thời tiết — ngày nóng thì con người có lợi hơn, đúng như giả thuyết dự đoán.

Góc nhìn hôm nay: cơ thể người chạy bộ

• Chạy chậm mà đều. Cơ thể ta mạnh nhất ở nhịp có thể vừa chạy vừa nói chuyện được, không phải ở nước rút. Người mới tập chạy nên bắt đầu từ đó.
• Nóng là nguy hiểm. Thợ săn Kalahari từ nhỏ đã quen nắng và biết cách giữ nước. Người thành phố chạy giữa trưa hè dễ say nắng, sốc nhiệt. Ở Việt Nam, nên chạy sáng sớm hoặc chiều tối, uống nước đủ.
• Đọc thêm. Sách Born to Run của Christopher McDougall (2009) kể chuyện người Rarámuri, viết theo lối báo chí, nên đọc kèm phê bình. Sách The Story of the Human Body của Daniel Lieberman (2013) trình bày giả thuyết một cách khoa học hơn. Bài năm 2006 của Liebenberg trên Current Anthropology có mô tả thực địa chi tiết.
• Bảo tàng. Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam ở Hà Nội có các phần trưng bày về tiến hoá; muốn tìm hiểu về người tiền sử trên đất Việt, có thể tham khảo các di chỉ văn hoá Hoà Bình, Sơn Vi qua Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.