Cảnh rượt đuổi trên phim được quay bằng nhiều phương tiện cùng lúc: xe camera chạy song song có cần cẩu gắn máy quay chống rung, máy quay nhỏ gắn trên thân xe diễn, xe kéo sàn thấp chở xe diễn viên, trực thăng hay drone quay từ trên cao. Mỗi công cụ cho một góc nhìn khác, và nhà dựng phim ghép chúng lại thành một chuỗi liền mạch. Phần khó nhất không nằm ở máy móc mà ở khâu chuẩn bị: phong toả đường, tính toán vị trí và diễn tập.
Từ phông chiếu sau đến quay trên đường thật
Suốt thời hoàng kim của Hollywood, đa số cảnh lái xe được quay trong trường quay. Diễn viên ngồi trong một chiếc xe đứng yên, phía sau là màn chiếu đoạn phim đường phố đã quay sẵn. Người ta lắc nhẹ xe, quay vô lăng qua lại, và khán giả chấp nhận dù nhìn rõ là giả. Kỹ thuật này gọi là phông chiếu sau.
Từ thập niên 1960, máy quay nhẹ hơn, phim nhạy hơn, các đạo diễn bắt đầu mang máy ra đường thật. Cảnh rượt trong Bullitt (1968) là một bước ngoặt vì đặt máy trong xe đang chạy thật. Từ đó, quay thật trên đường trở thành tiêu chuẩn cho phim hành động lớn.
Điều thú vị là phông chiếu sau đang quay trở lại dưới dạng mới: những bức tường màn hình LED lớn bao quanh chiếc xe trong trường quay, chiếu cảnh đường phố có ánh sáng phản chiếu thật lên kính và thân xe. Cách này hợp cho cảnh hội thoại trong xe, còn cảnh rượt tốc độ cao vẫn cần đường thật.
Bộ công cụ quay một cảnh rượt đuổi
| Công cụ | Cho góc nhìn gì | Điểm mạnh | Hạn chế |
|---|---|---|---|
| Xe camera có cần cẩu | Lượn quanh xe diễn khi đang chạy | Linh hoạt, có thể sát mặt đường hoặc cao trên nóc | Đắt, cần đường rộng và tài xế giỏi |
| Máy gắn thân xe | Cận mặt người lái, bánh xe, capô | Cho cảm giác ở trong cuộc | Góc cố định, dễ rung |
| Xe kéo sàn thấp | Diễn viên "lái" trong khi xe được kéo | Diễn viên tập trung diễn, an toàn | Khó tạo chuyển động mạnh |
| Xe lái từ buồng phụ | Diễn viên ngồi ghế lái, người lái thật ngồi buồng phụ trên nóc hoặc phía trước | Xe chạy nhanh thật, thấy rõ mặt diễn viên | Phải xoá buồng phụ hoặc giấu khỏi khung hình |
| Trực thăng | Toàn cảnh trên cao | Thấy địa hình, tốc độ, quy mô | Đắt, giới hạn độ cao bay thấp |
| Drone | Từ trên cao xuống sát mặt đất | Rẻ, linh hoạt, bay được nơi hẹp | Pin ngắn, phải xin phép bay |
| Máy quay hi sinh | Đặt ngay chỗ va chạm | Góc mà người không đứng được | Có thể vỡ |
Xe camera và cần cẩu chống rung
Trái tim của quay rượt đuổi hiện đại là xe camera: thường là một chiếc SUV hoặc xe bán tải mạnh, gắn trên nóc một cần cẩu có thể xoay tròn, nâng hạ, vươn dài nhiều mét. Ở đầu cần là đầu máy quay chống rung bằng con quay hồi chuyển, giữ hình ảnh ổn định dù xe đang ôm cua hay chạy trên đường xấu.
Trong xe có ít nhất ba người: tài xế lái xe camera, người điều khiển cần cẩu, người điều khiển góc máy và lấy nét. Họ nhìn màn hình và nói chuyện qua bộ đàm với đoàn xe diễn. Một cảnh rượt có xe camera chạy giữa, xe diễn vượt lên, cần cẩu xoay theo, đòi hỏi sự phối hợp như một đội đua.
Mad Max: Fury Road dùng một biến thể gọi là "Edge Arm" để quay giữa sa mạc. Nhiều phim Hollywood khác dùng hệ cần cẩu gắn xe tương tự, được phát triển từ thập niên 1990.
Làm sao thấy mặt ngôi sao mà không để họ lái thật
Đây là bài toán cũ nhất của thể loại. Khán giả muốn thấy diễn viên đang lái, nhà sản xuất không muốn ngôi sao trị giá hàng trăm triệu đô lao xe ở tốc độ cao. Có mấy cách giải:
Xe lái từ buồng phụ
Một buồng lái nhỏ được gắn lên nóc, phía trước hoặc bên hông xe. Người lái đóng thế ngồi trong đó và điều khiển xe thật. Diễn viên ngồi ghế lái phía dưới, cầm vô lăng không nối với bánh xe, chỉ việc diễn. Buồng phụ được giấu khỏi khung hình hoặc xoá bằng kỹ xảo.
Đổi bên vô lăng
Trong Ronin (1998), đạo diễn John Frankenheimer quay rượt xe ở Paris và Nice với tốc độ thật. Một số xe được chuyển vô lăng sang bên phải, người đóng thế lái thật ở đó, còn ghế bên trái gắn vô lăng giả cho diễn viên. Vì xe ở Pháp vốn lái bên trái, khán giả thấy diễn viên ở đúng chỗ người lái và không nhận ra người thật sự cầm lái ngồi bên cạnh.
Xe kéo sàn thấp
Với cảnh hội thoại trong xe hoặc cảnh chạy ở tốc độ vừa, xe diễn được đặt lên một rơ-moóc sàn thấp kéo bởi xe camera. Máy quay, đèn, đạo diễn đi cùng trên rơ-moóc. Diễn viên chỉ cần diễn, bánh xe gần sát mặt đường nên trông như đang chạy.
Trực thăng và drone
Cảnh từ trên cao cho khán giả hiểu địa lý của cuộc rượt: xe đang ở đâu, còn bao xa tới chỗ rẽ, đuổi nhau qua bao nhiêu dãy phố. Trước kia chỉ trực thăng gắn máy quay chống rung làm được. Trực thăng vẫn được dùng khi cần bay nhanh theo xe ở tốc độ cao trên đường dài.
Drone thay đổi hẳn cách quay. Drone thông thường cho cảnh trên cao rẻ và linh hoạt. Drone FPV, loại nhỏ lái bằng kính thực tế ảo, có thể bay sát mặt đường, lao theo xe, chui qua gầm cầu, rồi vút lên cao trong một cú máy liền. Phim Ambulance (2022) của Michael Bay dùng drone FPV làm điểm nhấn hình ảnh trong nhiều cảnh rượt đuổi.
Ở Việt Nam, bay drone quay phim phải xin phép theo quy định về tàu bay không người lái, đặc biệt trong đô thị và gần sân bay, khu vực quân sự. Bay không phép có thể bị xử phạt và tịch thu thiết bị.
Phong toả đường và diễn tập
Không có máy móc nào thay được khâu chuẩn bị. Một cảnh rượt trên đường thật thường cần:
- Phân cảnh và mô phỏng: vẽ phân cảnh hoặc dựng hoạt hình mô phỏng, quyết định từng góc máy trước khi ra đường.
- Xin phép: làm việc với chính quyền và cảnh sát giao thông để phong toả từng đoạn đường, thường vào sáng sớm hoặc cuối tuần.
- Khảo sát: đo mặt đường, ổ gà, độ dốc, chỗ thoát nạn.
- Diễn tập ở tốc độ thấp: chạy thử nhiều lần với xe camera, rồi mới tăng dần tốc độ.
- Quay nhiều lần, nhiều góc: một đoạn mười giây trên phim có thể mất cả ngày quay.
- Hoàn trả đường: dọn kính vỡ, dầu tràn, sửa hư hỏng trước khi mở lại.
Mẹo hình ảnh làm xe trông nhanh hơn
- Góc máy thấp: máy sát mặt đường làm mặt đường lao qua nhanh, tạo cảm giác tốc độ lớn hơn thực tế.
- Ống kính góc rộng ở gần: vật thể gần lướt qua nhanh, vật thể xa đứng yên, làm nổi cảm giác lao đi.
- Quay chậm hơn tốc độ chuẩn: quay ít khung hình mỗi giây rồi chiếu ở tốc độ chuẩn, xe trông nhanh hơn. Dùng nhẹ tay, nếu không chuyển động sẽ giật như phim câm.
- Vật thể lướt qua tiền cảnh: cột điện, xe đỗ, người đi đường lướt qua sát máy quay tạo nhịp tốc độ.
- Âm thanh: tiếng động cơ thường được thu riêng và dựng lại ở hậu kỳ, có khi lấy từ một chiếc xe khác có tiếng hay hơn.
Góc nhìn hôm nay: tự quan sát khi xem phim
Lần tới xem một cảnh rượt, hãy thử đoán mỗi cú máy được quay bằng gì. Thấy máy lượn quanh xe ở tốc độ cao là xe camera có cần cẩu. Thấy mặt diễn viên rõ, nền phía sau chạy đều và không có rung lắc mạnh là xe kéo hoặc phông LED. Thấy máy chui qua khe hẹp rồi vút lên là drone FPV. Thói quen nhỏ này làm bạn xem chậm lại và hiểu nghề hơn bất cứ bài giảng nào.
Ai muốn tìm hiểu sâu có thể xem các phim tài liệu hậu trường kèm bản phát hành tại gia của Ronin, Mad Max: Fury Road hay các phim Mission: Impossible gần đây, nơi đoàn làm phim giới thiệu khá chi tiết thiết bị và quy trình.
Câu hỏi thường gặp
Cảnh rượt xe trong phim quay bằng gì?
Thường kết hợp xe camera có cần cẩu chống rung, máy quay gắn trên thân xe diễn, xe kéo sàn thấp cho cận cảnh diễn viên, và trực thăng hoặc drone cho cảnh trên cao. Mỗi công cụ cho một góc nhìn, sau đó được dựng lại thành chuỗi liền mạch.
Diễn viên có tự lái xe trong cảnh rượt đuổi không?
Đôi khi có, ở tốc độ thấp và đoạn an toàn. Phần lớn pha nhanh do người đóng thế lái, có khi từ một buồng phụ gắn trên nóc xe trong khi diễn viên ngồi ghế lái chỉ việc diễn.
Xe camera trong phim là gì?
Là xe chuyên dụng, thường là SUV hoặc bán tải mạnh, gắn cần cẩu có đầu máy quay chống rung trên nóc. Xe chạy cùng đoàn xe diễn, cần cẩu xoay và vươn để quay từ nhiều góc khi đang chạy tốc độ cao.
Drone FPV dùng trong phim như thế nào?
Drone FPV là loại drone nhỏ, nhanh, lái bằng kính nhìn trực tiếp từ camera. Nó bay sát mặt đường, bám theo xe, chui qua khe hẹp rồi vút lên trong một cú máy liền, điều mà trực thăng không làm được.
Vì sao xe trong phim trông nhanh hơn ngoài đời?
Do góc máy thấp sát mặt đường, ống kính góc rộng đặt gần, vật thể lướt qua tiền cảnh và đôi khi quay ít khung hình hơn chuẩn. Âm thanh động cơ được dựng lại ở hậu kỳ cũng góp phần tạo cảm giác tốc độ.
