Bullitt 1968: cảnh rượt đuổi xe hơi đầu tiên đi vào lịch sử điện ảnh

Bullitt (1968) không phải bộ phim đầu tiên có cảnh rượt xe, nhưng là bộ phim biến cảnh rượt xe thành một màn trình diễn riêng có thể đứng độc lập. Gần 11 phút Steve McQueen lái chiếc Ford Mustang GT 390 đuổi theo chiếc Dodge Charger R/T qua những con dốc San Francisco, không nhạc nền, chỉ có tiếng máy, tiếng lốp và tiếng va đập. Từ đó trở đi, gần như mọi cảnh rượt xe trên màn ảnh đều bị đem ra so với Bullitt.

Bullitt là phim gì

Bullitt là phim hình sự Mỹ do Peter Yates đạo diễn, ra rạp tháng 10 năm 1968. Phim chuyển thể từ tiểu thuyết Mute Witness (1963) của Robert L. Fish, người ký bút danh Robert L. Pike. Steve McQueen đóng trung uý cảnh sát Frank Bullitt, được giao bảo vệ một nhân chứng quan trọng cho phiên điều trần về tội phạm có tổ chức. Nhân chứng bị bắn, Bullitt giấu chuyện đó đi để tự lần ra ai đứng sau.

Cốt truyện khá lạnh và chậm. Phim không nhiều thoại, McQueen diễn kiệm lời, ánh mắt nhiều hơn câu chữ. Chính cái nhịp chậm đó làm cảnh rượt xe ở giữa phim bùng lên như một cú nổ.

Vì sao lại là Peter Yates

Yates là đạo diễn người Anh. McQueen chọn ông sau khi xem Robbery (1967), phim cướp tàu có một cảnh rượt xe trên đường phố London. Bản thân McQueen là tay đua thật: ông đua mô tô, đua xe thể thao, và năm 1970 về nhì ở giải 12 giờ Sebring cùng Peter Revson trong khi chân còn bó bột. Một ngôi sao mê xe gặp một đạo diễn đã biết quay rượt xe, đó là điều kiện hiếm có ở Hollywood cuối thập niên 1960.

Gần 11 phút trên đường phố San Francisco

Cảnh rượt đuổi dài khoảng 10 phút 53 giây tính từ lúc chiếc Charger màu đen phát hiện mình bị bám đuôi. Hai sát thủ trong Charger tưởng đang săn Bullitt, rồi chiếc Mustang xanh rêu bất ngờ hiện ra trong gương chiếu hậu. Kẻ săn thành con mồi chỉ trong một khung hình.

Phần đầu là đoạn trong phố: hai chiếc xe lao qua các giao lộ dốc đứng, bay lên khỏi mặt đường ở đỉnh dốc rồi đập xuống, lốp xe rít trên nền đường. Phần sau thoát ra đường ven đồi phía nam thành phố, gần Brisbane, nơi tốc độ tăng vọt. Theo hồi ức của những người làm phim, có lúc hai chiếc xe vượt 160 km/h trên đường thật, dù đã được phong toả.

Cái kết đến nhanh: Charger trượt khỏi đường, đâm vào một trạm xăng và bốc cháy. Không có lời thoại nào giải thích. Khán giả hiểu hết qua hình ảnh.

Một lộ trình không có thật

Người dân San Francisco nhận ra ngay một điều: lộ trình trong phim không liền mạch. Xe rẽ ở khu này nhưng ra ở khu khác cách vài cây số, có góc phố xuất hiện hai lần. Đoàn làm phim chọn những con dốc đẹp nhất để quay chứ không đi theo bản đồ. Khán giả ở nơi khác không thấy, và điều đó không làm cảnh phim yếu đi.

Hai chiếc xe làm nên huyền thoại

Cả bốn chiếc được thợ đua Max Balchowsky gia cố hệ treo và động cơ để chịu được những cú nhảy dốc liên tục. Charger mạnh hơn, và nhiều tài liệu kể rằng người lái phải chủ động nhả ga để Mustang theo kịp trong khung hình.

Chiếc Mustang đẹp hơn trong mắt khán giả vì nó không bóng bẩy: không ốp sườn, không logo ở lưới tản nhiệt, màu xanh tối, trông như xe của một cảnh sát làm việc thật chứ không phải xe quảng cáo.

Ai thật sự cầm lái

McQueen tự lái một phần đáng kể, nhất là những cảnh thấy rõ mặt anh sau vô lăng. Đó là điểm Yates muốn nhấn: máy quay gắn bên trong xe để khán giả thấy ngôi sao đang lái thật, không phải ngồi trước màn chiếu phông nền như phần lớn phim thời đó.

Những đoạn nguy hiểm nhất được giao cho người đóng thế. Bud Ekins, người từng thực hiện cú nhảy mô tô qua hàng rào trong The Great Escape (1963), và Loren Janes thay McQueen ở các pha khó. Chiếc Charger do Bill Hickman lái. Hickman đồng thời đóng vai một trong hai sát thủ, nên khi máy quay thấy mặt kẻ chạy trốn sau vô lăng, đó đúng là người đang lái.

Hickman sau đó trở thành cái tên quen thuộc của thể loại này: ông điều phối và lái cảnh rượt xe dưới đường tàu điện trên cao trong The French Connection (1971) và cảnh rượt xe trong The Seven-Ups (1973).

Vì sao cảnh này khác mọi cảnh trước nó

Không có nhạc

Nhạc phim của Lalo Schifrin dẫn khán giả vào cảnh rượt, rồi tắt hẳn. Từ đó chỉ còn tiếng động cơ V8 gầm, tiếng sang số, tiếng lốp. Quyết định này làm cảnh phim nghe như thật, và buộc khán giả tập trung vào từng tiếng máy để đoán ai đang ép ai.

Máy quay ở ngang tầm người lái

Phim rượt xe trước đó thường quay từ xa hoặc dùng cảnh tăng tốc giả bằng cách quay chậm rồi chiếu nhanh. Bullitt đặt máy trong xe, trên nắp capô, ở góc thấp sát mặt đường. Khi xe nhảy dốc, máy quay nhảy theo. Khán giả cảm thấy cú đập xuống trong bụng.

Dựng phim giữ được phương hướng

Frank P. Keller giành giải Oscar Dựng phim xuất sắc nhất năm 1969 cho Bullitt. Dù cắt nhanh, khán giả gần như luôn biết xe nào đang ở trước, xe nào ở sau, khoảng cách đang co lại hay giãn ra. Đó là kỹ năng mà nhiều phim rượt đuổi sau này đánh mất khi cắt quá vụn.

Những lỗi nhỏ ai cũng thích chỉ ra

Bullitt nổi tiếng không kém vì các lỗi liên tục, thứ mà người xem lại nhiều lần mới phát hiện:

• Ốp la-zăng của Charger: chiếc xe đen làm rơi ốp bánh nhiều lần, tổng cộng nhiều hơn số bánh nó có, vì các đoạn quay ở những ngày khác nhau được ghép lại.
• Chiếc Volkswagen Beetle xanh: cùng một chiếc Beetle xuất hiện ở nhiều góc phố khác nhau trong cảnh rượt.
• Vết va đập: một số vết móp trên Mustang xuất hiện rồi biến mất theo thứ tự cảnh dựng.

Những lỗi này không làm hỏng phim. Ngược lại, chúng thành đề tài đố nhau quen thuộc trong giới mê xe và giữ cho Bullitt luôn được bàn tán.

Di sản: chiếc Mustang giá hàng triệu đô

Chiếc Mustang chính dùng để quay cận cảnh được một người dân mua lại vài năm sau khi phim ra mắt và giữ kín trong gia đình hàng chục năm. Đầu năm 2018, gia đình Kiernan đưa nó ra công chúng tại triển lãm ô tô Detroit, cạnh mẫu Mustang Bullitt mới của Ford. Tháng 1 năm 2020, chiếc xe được bán tại phiên đấu giá Mecum ở Kissimmee, Florida, với giá búa 3,4 triệu USD, khoảng 3,74 triệu USD khi tính cả phí, trở thành chiếc Mustang đắt nhất từng bán đấu giá vào thời điểm đó.

Chiếc Mustang thứ hai, dùng cho các pha nhảy dốc, được tìm thấy ở bán đảo Baja California của Mexico khoảng năm 2017 trong tình trạng hư hỏng nặng.

Ford tận dụng hình ảnh này nhiều lần: phiên bản Mustang Bullitt được bán ra vào các năm 2001, 2008 và 2019, đều màu xanh rêu, không logo ngựa ở lưới tản nhiệt.

Ảnh hưởng tới phim sau này

Sau Bullitt, các hãng phim hiểu rằng một cảnh rượt xe có thể là lý do để khán giả mua vé. The French Connection (1971), Vanishing Point (1971), The Driver (1978) và sau này Ronin (1998) đều được giới phê bình đặt cạnh Bullitt khi bàn về rượt xe thực.

Xem Bullitt hôm nay: để ý điều gì

Người xem lần đầu nên kiên nhẫn với 60 phút đầu. Phim được dựng để cảnh rượt đuổi là đỉnh điểm cảm xúc, bỏ qua phần trước thì cảnh ấy chỉ còn là xe chạy nhanh.

• Nghe kỹ tiếng máy: hai động cơ V8 có âm sắc khác nhau, và bạn sẽ đoán được xe nào đang tăng tốc mà không cần nhìn.
• Để ý gương chiếu hậu: khoảnh khắc Mustang xuất hiện trong gương Charger là một trong những cú chuyển thế bị động thành chủ động gọn nhất của điện ảnh.
• So với một cảnh rượt hiện đại: đếm số lần cắt trong một phút, rồi xem bạn có còn biết xe nào đang ở đâu không.

Một lưu ý: những gì McQueen làm diễn ra trên đường đã phong toả, có cảnh sát hỗ trợ và đội đóng thế chuyên nghiệp. Ngoài đời, đường dốc nội đô chỉ dành cho tốc độ chậm và phanh sớm.