Off-road ở Việt Nam chủ yếu tồn tại dưới bốn dạng: các giải đua ô tô, mô tô địa hình được cấp phép trên đường đua kín; các câu lạc bộ đi vượt địa hình không tính giờ; mô tô trail và enduro đường rừng núi; và dịch vụ lái xe địa hình ở các đồi cát du lịch. Điểm mấu chốt là phân biệt rõ đua thể thao hợp pháp với đua xe trái phép: tổ chức hay tham gia đua xe trái phép đều có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự.
Off-road và rally khác nhau ra sao
Trong tiếng Việt, "đua xe địa hình" hay được dùng chung cho mọi thứ có bùn đất, nhưng thực ra đây là nhiều môn khác nhau.
- Rally chạy tốc độ cao trên đường đất, sỏi đã đóng, tính giờ theo chặng, xe là xe du lịch cải tạo.
- Đua địa hình trên đường đua kín (off-road racing, đôi khi gọi là trophy hoặc trial tính giờ) dùng các đoạn đường được đào đắp có chủ ý: dốc đứng, hố bùn, vũng nước, cầu gỗ, mô đất. Xe thường là xe gầm cao bốn bánh, tốc độ không cao nhưng đòi kỹ năng xử lý chướng ngại.
- Vượt địa hình theo đoàn (overland, off-road dã ngoại) không tính giờ: mục đích là đi được những cung đường khó, cắm trại, khám xe, giúp nhau qua đoạn xấu.
- Mô tô địa hình: motocross trên đường đua có nhiều cú nhảy, enduro và trail đường rừng núi dài.
Bốn hình thức off-road phổ biến ở Việt Nam
| Hình thức | Phương tiện | Ở đâu | Điều cần biết |
|---|---|---|---|
| Giải đua địa hình có phép | Ô tô bốn bánh cải tạo, mô tô địa hình | Sân, khu đất được quy hoạch thành đường đua kín | Có ban tổ chức, cứu hộ, y tế, phải được cơ quan có thẩm quyền cho phép |
| Câu lạc bộ vượt địa hình | Xe bán tải, SUV khung gầm rời | Đường mòn, đường đất vùng núi, ven rừng | Đi theo đoàn, không đua tốc độ, tôn trọng quy định địa phương |
| Mô tô trail, enduro | Mô tô địa hình phân khối nhỏ và vừa | Đường mòn miền núi, khu tập riêng | Xe đi đường công cộng phải đủ điều kiện lưu hành |
| Dịch vụ du lịch | Xe jeep, xe ATV | Đồi cát, khu du lịch | Chỉ chạy trong khu vực cho phép, nghe hướng dẫn viên |
Từ đầu thập niên 2010, một số giải đua ô tô địa hình đã được tổ chức có phép tại miền Bắc, thu hút nhiều đội xe và khán giả, với đường đua đào đắp gồm dốc, hố bùn và vũng nước. Bên cạnh đó là những câu lạc bộ xe bán tải, xe SUV ở Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh và nhiều tỉnh, thường đi theo đoàn vào cuối tuần. Mô tô địa hình có cộng đồng riêng, đặc biệt mạnh ở các tỉnh miền núi phía Bắc và Tây Nguyên.
Những cung đường và địa hình đặc trưng
Núi đá phía Bắc
Các tỉnh miền núi như Hà Giang cũ (nay thuộc tỉnh Tuyên Quang), Cao Bằng, Lào Cai, Điện Biên, Lai Châu có những đường đất, đường đá dẫn lên bản làng. Mùa mưa, đường trơn, dễ sạt lở; mùa khô, bụi và đá lăn. Đây là nơi đường đèo dốc, cua gắt, vực sâu, đòi hỏi kỹ năng phanh bằng động cơ và rất nhiều kiên nhẫn.
Đất đỏ Tây Nguyên
Đất bazan đỏ khi khô thì cứng và bụi, khi mưa lại trơn như mỡ, dính chặt vào lốp làm gai lốp mất tác dụng. Nhiều đoạn đường đất qua rẫy cà phê, rừng thông là nơi tập luyện quen thuộc của dân mô tô địa hình.
Đồi cát ven biển miền Trung, Nam Trung Bộ
Những đồi cát như Bàu Trắng và Mũi Né (thuộc tỉnh Bình Thuận cũ, nay là tỉnh Lâm Đồng) có dịch vụ cho thuê xe jeep và xe ATV chạy trong khu vực quy định. Cát mềm là địa hình rất khác: giữ đà là sống còn, dừng giữa dốc cát là xe lún ngay.
Kỹ năng cơ bản khi đi địa hình
Đi địa hình an toàn không phải là đi nhanh, mà là đi chậm và đúng.
- Đi bộ trước khi đi xe: trước đoạn khó, xuống xe xem đáy suối, độ sâu vũng nước, đá ngầm. Nước chảy xiết hay ngập quá nửa bánh xe là dấu hiệu nên quay lại.
- Dùng số chậm và dải số thấp ở xe bốn bánh (thường ký hiệu 4L) khi lên xuống dốc, để động cơ hãm thay vì đè phanh liên tục.
- Đi thẳng dốc, tránh đi chéo sườn dốc vì dễ lật ngang.
- Biết giới hạn hình học của xe: góc tới, góc thoát và khoảng sáng gầm quyết định xe có trèo qua được một mô đất hay không.
- Kéo tời an toàn: dây tời căng có thể quất như roi khi đứt. Phải treo vật giảm chấn giữa dây, giữ mọi người tránh xa, không bước qua dây đang căng.
- Không bao giờ đi một mình: luôn có ít nhất hai xe, có dây kéo, xẻng, đồ sơ cứu, nước và cách liên lạc khi mất sóng điện thoại.
Luật pháp: ranh giới giữa thể thao và vi phạm
Đây là phần quan trọng nhất với người mê tốc độ ở Việt Nam.
- Đua xe phải được phép. Các giải đua thể thao, kể cả đua địa hình, phải được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cho phép, tổ chức trên khu vực khép kín, có biện pháp bảo đảm an toàn.
- Đua xe trái phép là tội phạm. Bộ luật Hình sự năm 2015 có Điều 265 về tội tổ chức đua xe trái phép và Điều 266 về tội đua xe trái phép. Ngoài ra, hành vi lạng lách, đánh võng, chạy quá tốc độ còn bị xử phạt hành chính nặng, có thể bị tước giấy phép lái xe và tạm giữ phương tiện.
- Cải tạo xe phải làm thủ tục. Nâng gầm, thay lốp quá cỡ, lắp tời, cản trước, đèn phụ, thay đổi hệ thống treo đều có thể là cải tạo phương tiện, phải có thiết kế được duyệt và kiểm định đạt yêu cầu mới được lưu hành trên đường.
- Không đi vào rừng đặc dụng, rừng phòng hộ, khu bảo tồn khi không được phép. Không băng qua ruộng nương, nghĩa địa, khu vực quân sự.
Những đoàn xe chạy ầm ầm qua bản làng, cày nát đường đất mà người dân phải đi hằng ngày, là thứ làm xấu hình ảnh của cả cộng đồng off-road. Ở nhiều nước, nguyên tắc "đi nhẹ, để lại ít dấu vết" là chuẩn mực của người chơi địa hình.
Bắt đầu thế nào nếu bạn muốn tham gia
- Đi xem trước: các giải đua địa hình có phép thường mở cửa cho khán giả. Xem từ khu vực ban tổ chức bố trí, không đứng gần đường đua.
- Tìm câu lạc bộ theo dòng xe hoặc theo vùng, tham gia những chuyến dễ trước.
- Học kỹ năng cơ bản: lái xe số chậm, xử lý dốc, cứu hộ, sơ cứu. Một số câu lạc bộ và trung tâm có tổ chức buổi tập trên khu đất riêng.
- Chuẩn bị xe đúng luật: lốp phù hợp, bảo dưỡng kỹ, các cải tạo đều làm thủ tục.
- Trang bị bảo hộ: với mô tô là mũ bảo hiểm cả đầu, giáp, găng, ủng; với ô tô là thắt dây an toàn và cố định đồ đạc trong xe.
Góc nhìn hôm nay
Việt Nam chưa có vòng đua rally thế giới hay rally đường trường quốc tế cỡ lớn, nhưng địa hình đa dạng từ núi đá, đất đỏ đến đồi cát cho thấy tiềm năng rõ ràng. Khi môn thể thao này phát triển có tổ chức, người chơi có chỗ thử sức hợp pháp, còn đường làng, đường đèo được trả lại cho người dân.
Nếu bạn mê địa hình, cách tốt nhất để giữ đam mê lâu dài là chơi trong khuôn khổ: đua ở nơi được phép, đi theo đoàn có kinh nghiệm, tôn trọng người dân và thiên nhiên nơi mình đi qua.
Câu hỏi thường gặp
Ở Việt Nam có giải đua xe địa hình không?
Có. Từ đầu thập niên 2010 đã có những giải đua ô tô và mô tô địa hình được tổ chức có phép trên đường đua kín. Ngoài ra có nhiều câu lạc bộ vượt địa hình đi theo đoàn, không tính giờ.
Đua xe trái phép bị xử lý thế nào?
Bộ luật Hình sự năm 2015 quy định tội tổ chức đua xe trái phép ở Điều 265 và tội đua xe trái phép ở Điều 266. Hành vi chưa đến mức hình sự vẫn bị xử phạt hành chính nặng, có thể bị tước giấy phép lái xe và tạm giữ xe.
Nâng gầm, thay lốp to cho xe có hợp pháp không?
Những thay đổi về kết cấu, hệ thống treo, kích cỡ lốp có thể thuộc diện cải tạo phương tiện. Muốn lưu hành hợp pháp, xe phải có thiết kế cải tạo được duyệt và kiểm định đạt yêu cầu.
Chơi xe địa hình ở đâu tại Việt Nam?
Người mới có thể bắt đầu với dịch vụ xe jeep, ATV ở các đồi cát như Bàu Trắng, Mũi Né (nay thuộc tỉnh Lâm Đồng), hoặc tham gia câu lạc bộ đi những cung đường đất dễ. Vùng núi phía Bắc và Tây Nguyên phù hợp hơn với người đã có kinh nghiệm.
Off-road khác rally thế nào?
Rally chạy tốc độ cao trên đường đất, sỏi đã đóng, tính giờ theo chặng. Off-road thường chậm hơn, tập trung vượt chướng ngại như dốc, bùn, vũng nước, đá, và có thể là đua tính giờ trên sân kín hoặc đi dã ngoại theo đoàn.
