Dakar Rally là cuộc đua địa hình đường trường kéo dài khoảng hai tuần, với tổng quãng đường mỗi năm thường trên 7.000 km, phần lớn qua sa mạc, đồi cát và đường đá. Giải ra đời năm 1978 với tuyến Paris – Dakar (Sénégal), từ năm 2009 chuyển sang Nam Mỹ và từ năm 2020 tổ chức tại Ả Rập Xê Út nhưng vẫn giữ tên Dakar. Mô tô, ô tô, xe tải, xe bốn bánh nhỏ (quad) và xe SSV thi đấu trên cùng cung đường, xếp hạng riêng theo từng hạng xe.
Từ một lần lạc đường đến cuộc đua nổi tiếng nhất sa mạc
Người sáng lập là Thierry Sabine, một tay đua người Pháp. Năm 1977, khi tham gia giải Abidjan – Nice bằng mô tô, ông bị lạc trong sa mạc Ténéré (Niger) và phải tự xoay xở nhiều ngày mới được tìm thấy. Thay vì sợ sa mạc, ông nảy ra ý tưởng một cuộc đua đưa người ta đi qua chính khung cảnh đó.
Lần đua đầu tiên xuất phát từ Paris ngày 26 tháng 12 năm 1978 và về đích ở Dakar giữa tháng 1 năm 1979. Khi ấy chưa có hạng xe tách bạch như bây giờ: mô tô, ô tô và xe tải cùng chạy, nhiều người là tay mơ, lái chính chiếc xe của mình. Tinh thần "ai cũng có thể thử" ấy làm nên sức hút của Dakar trong những năm đầu.
Sabine qua đời ngày 14 tháng 1 năm 1986, khi chiếc trực thăng chở ông gặp nạn ở Mali trong lúc giải đang diễn ra; cùng thiệt mạng trên chuyến bay có ca sĩ Pháp Daniel Balavoine. Cha của ông tiếp quản giải đua, sau đó quyền tổ chức chuyển qua nhiều đơn vị, hiện do công ty ASO (Amaury Sport Organisation) điều hành.
Ba giai đoạn: châu Phi, Nam Mỹ, Ả Rập Xê Út
| Giai đoạn | Địa bàn | Đặc điểm |
|---|---|---|
| 1979–2007 | Châu Phi (thường xuất phát từ châu Âu) | Sa mạc Sahara, Ténéré, đường cực dài, thường về đích ở Dakar |
| 2008 | Bị huỷ | Huỷ vào phút chót vì lo ngại an ninh ở Mauritania |
| 2009–2019 | Nam Mỹ | Argentina, Chile, Peru, Bolivia, Paraguay; có cả sa mạc Atacama và cao nguyên Andes |
| 2020 đến nay | Ả Rập Xê Út | Cồn cát lớn, đường đá sắc, sa mạc Empty Quarter |
Cái tên Dakar được giữ lại như một thương hiệu, dù từ lâu cuộc đua không còn đi qua thủ đô Sénégal.
Một ngày đua ở Dakar diễn ra thế nào
Dakar là rally đường trường (rally-raid), khác với rally WRC ở nhiều điểm. Không có chặng ngắn chạy đi chạy lại, không có buổi trinh sát trước. Mỗi ngày là một chặng mới, gồm hai phần:
- Đoạn chuyển tiếp (liaison): đường từ trại nghỉ đến điểm xuất phát chặng tính giờ, thường là đường công cộng.
- Chặng đặc biệt tính giờ: có ngày vài trăm cây số, có ngày dài hơn bốn trăm, qua đồi cát, lòng sông khô, đồng đá.
Tổng cộng cả giải, phần tính giờ thường chiếm khoảng hơn một nửa quãng đường. Đêm xuống, tất cả về bivouac, một khu trại khổng lồ dựng giữa sa mạc, nơi thợ máy làm việc xuyên đêm để chiếc xe sáng hôm sau còn chạy được.
Chặng marathon và chặng 48 giờ
Ở chặng marathon, đội đua ngủ ở một trại riêng, không có thợ máy hỗ trợ; tay đua tự sửa xe. Từ năm 2024, ban tổ chức thêm thể thức chặng kéo dài hai ngày, tay đua dừng ở những trại nhỏ rải rác giữa sa mạc khi hết giờ chạy của ngày thứ nhất, rồi đi tiếp sáng hôm sau.
Hạng "không hỗ trợ" cho mô tô
Có một hạng dành cho tay đua mô tô chạy hoàn toàn không có đội hỗ trợ. Mỗi người chỉ được gửi một chiếc thùng đồ chở theo trại, tự sửa xe, tự thay lốp sau cả ngày lái. Hạng này giữ lại tinh thần tay mơ của những năm đầu.
Dẫn đường: kỹ năng quyết định thắng thua
Dakar không có pacenote. Ban tổ chức phát sổ lộ trình (road book) ngay trước chặng, gồm hàng trăm ô ghi số cây số, hướng la bàn và sơ đồ mũi tên đơn giản. Thiết bị định vị bị giới hạn: chỉ báo khi xe đã đến gần các điểm mốc bắt buộc (waypoint), không vẽ đường đi. Bỏ sót điểm mốc thì bị phạt thời gian.
Ở hạng ô tô và xe tải, người ngồi ghế phải làm hoa tiêu. Ở hạng mô tô và quad, tay đua phải tự lái và tự đọc sổ cùng lúc, cuộn sổ bằng nút bấm trên tay lái hoặc đọc trên màn hình điện tử. Việc này giải thích vì sao các tay đua mô tô Dakar thường ở độ tuổi ba mươi, bốn mươi: tốc độ có thể học nhanh, kinh nghiệm đọc sa mạc thì không.
Một quy luật quen thuộc ở Dakar: người thắng chặng hôm nay phải xuất phát đầu hôm sau, tức là phải tự mở đường và tự tìm hướng, trong khi những người sau có thể nhìn vết bánh xe. Vì vậy thắng chặng chưa chắc đã có lợi.
Những cái tên và kỷ lục đáng nhớ
- Stéphane Peterhansel (Pháp): 14 lần vô địch, gồm 6 lần ở hạng mô tô (giai đoạn 1991–1998) và 8 lần ở hạng ô tô (lần cuối năm 2021). Biệt danh của ông là "Ông Dakar".
- Cyril Despres và Marc Coma: mỗi người 5 lần thắng hạng mô tô, thống trị giai đoạn giữa thập niên 2000 đến đầu 2010.
- Ari Vatanen (Phần Lan): 4 lần thắng hạng ô tô cuối thập niên 1980 – đầu 1990, sau khi đã là nhà vô địch rally thế giới năm 1981.
- Jutta Kleinschmidt (Đức): năm 2001 trở thành người phụ nữ đầu tiên và đến nay là duy nhất thắng hạng ô tô.
- Nasser Al-Attiyah (Qatar): 5 lần thắng hạng ô tô (2011, 2015, 2019, 2022, 2023).
- Carlos Sainz (Tây Ban Nha): 4 lần thắng hạng ô tô (2010, 2018, 2020, 2024). Chiến thắng năm 2024 cùng chiếc Audi dẫn động điện có máy phát xăng, lần đầu một xe kiểu này thắng Dakar.
- Xe tải Kamaz (Nga): thống trị hạng xe tải nhiều năm; tay lái Vladimir Chagin có 7 lần vô địch.
Cái giá của Dakar
Dakar là một trong những cuộc đua nguy hiểm nhất thế giới. Qua gần năm mươi năm, nhiều chục người đã thiệt mạng, gồm tay đua, thành viên đội hỗ trợ, nhà báo và cả khán giả, người dân địa phương trong những năm ở châu Phi. Trong số tay đua mô tô có Fabrizio Meoni, người hai lần thắng Dakar, mất năm 2005, và Paulo Gonçalves mất năm 2020 ở chặng thứ bảy, ngay năm đầu tiên giải tổ chức ở Ả Rập Xê Út.
Giải cũng từng bị chỉ trích về tác động tới người dân và môi trường các nước đi qua. Những năm gần đây ban tổ chức tăng cường an toàn: hệ thống định vị theo dõi từng xe, cảnh báo tốc độ ở vùng nguy hiểm, giới hạn tốc độ tối đa cho mô tô, trực thăng y tế, túi khí cho tay đua mô tô. Rủi ro giảm nhưng không mất đi, vì bản chất của giải là chạy nhanh qua địa hình không ai biết trước.
Góc nhìn hôm nay: Dakar dạy gì cho người đi đường xa
Bài học lớn nhất từ Dakar không nằm ở tốc độ mà ở sự chuẩn bị và tính tự lập. Các đội đua dành nhiều tháng thử xe trong điều kiện nóng, bụi, cát mềm. Tay đua tập đọc sổ lộ trình, tập tự sửa, tính toán nước uống và năng lượng cho cả ngày dài. Người thắng Dakar hầu như không bao giờ là người nhanh nhất mỗi ngày, mà là người ít mắc sai lầm nhất suốt hai tuần.
Với người đi xe đường dài hay đi địa hình ở Việt Nam, tinh thần ấy rất thực tế: kiểm tra xe kỹ trước khi đi, mang theo đồ sửa cơ bản và nước, biết điểm dừng tiếp theo cách bao xa, báo người thân lộ trình dự kiến. Muốn tìm hiểu thêm, có thể xem các phim tài liệu và nhật ký chặng do ban tổ chức công bố mỗi năm, hoặc đọc hồi ký của những tay đua kỳ cựu như Peterhansel hay Vatanen.
Câu hỏi thường gặp
Dakar Rally là gì?
Dakar Rally là cuộc đua địa hình đường trường kéo dài khoảng hai tuần, chủ yếu qua sa mạc. Giải bắt đầu năm 1978 với tuyến Paris – Dakar, hiện tổ chức ở Ả Rập Xê Út. Mô tô, ô tô, xe tải, quad và SSV thi đấu ở các hạng riêng.
Vì sao Dakar Rally không còn tổ chức ở châu Phi?
Năm 2008, giải bị huỷ vào phút chót vì lo ngại an ninh ở Mauritania. Từ năm 2009 giải chuyển sang Nam Mỹ, rồi từ năm 2020 sang Ả Rập Xê Út, nhưng vẫn giữ tên Dakar như một thương hiệu.
Ai vô địch Dakar nhiều nhất?
Stéphane Peterhansel người Pháp giữ kỷ lục với 14 lần vô địch: 6 lần ở hạng mô tô và 8 lần ở hạng ô tô. Ở hạng mô tô, Cyril Despres và Marc Coma mỗi người có 5 lần thắng.
Dakar dài bao nhiêu km?
Các năm gần đây, tổng quãng đường thường trên 7.000 km, trong đó khoảng hơn một nửa là chặng tính giờ. Con số thay đổi theo từng năm vì ban tổ chức thiết kế lộ trình mới cho mỗi lần đua. Những năm đầu ở châu Phi, giải còn dài hơn nhiều.
Dakar khác rally WRC thế nào?
WRC gồm các chặng ngắn, đã được trinh sát và ghi chú trước, diễn ra trong ba đến bốn ngày. Dakar kéo dài hai tuần, mỗi ngày một chặng mới dài hàng trăm km, không có trinh sát, phải tự dẫn đường bằng sổ lộ trình phát ngay trước giờ chạy.
