Co-driver là người ngồi ghế phải trong xe rally, đọc to bộ ghi chú lộ trình (pacenote) để tay lái biết trước khúc cua, đỉnh dốc hay ổ gà phía trước khi chưa nhìn thấy. Pacenote là bản mô tả từng đoạn đường bằng một hệ ký hiệu rút gọn do chính hai người soạn ra trong buổi trinh sát. Ngoài việc đọc, co-driver còn lo thời gian, thủ tục và an toàn, nên giới rally thường nói đây là nửa còn lại của chiếc xe.
Vì sao rally cần người đọc lộ trình
Ở tốc độ trên 150 km/h trên đường rừng hẹp, tay lái chỉ nhìn thấy vài chục mét phía trước. Một khúc cua khuất sau đỉnh dốc có thể mở rộng ra, cũng có thể thắt lại thành gần vuông góc. Nếu chờ thấy rồi mới phản ứng thì đã muộn.
Pacenote giải quyết đúng chỗ đó. Tay lái được "nhìn trước" nhờ trí nhớ đã ghi lên giấy và giọng nói vang trong tai nghe. Chạy một chặng ba mươi cây số với vài trăm khúc cua, sự khác biệt giữa có và không có ghi chú tốt là hàng chục giây, có khi là khác biệt giữa về đích và lao khỏi đường.
Pacenote được làm ra thế nào
Bộ ghi chú không do ban tổ chức phát mà do mỗi đội tự làm trong buổi trinh sát (recce) trước ngày đua. Ở WRC, mỗi chặng thường được chạy qua hai lượt, bằng xe thường, có giới hạn tốc độ và bị giám sát.
- Lượt thứ nhất: tay lái vừa chạy chậm vừa đọc mô tả từng đoạn đường: độ gắt của khúc cua, hướng trái phải, khoảng cách đến khúc kế tiếp, các mối nguy. Co-driver ghi chép nhanh bằng ký hiệu riêng.
- Lượt thứ hai: co-driver đọc lại bản ghi, tay lái nghe và sửa: cua này gắt hơn, đoạn này có đá lộ, chỗ kia đừng cắt góc.
- Buổi tối: hai người xem lại băng ghi hình buổi trinh sát, chỉnh tiếp những chỗ chưa chắc.
Trong ngày đua còn có "gravel crew" hoặc "safety crew", một đội riêng chạy chặng trước khi đóng đường để báo những thay đổi như bùn mới, đá lăn xuống hay tuyết tan. Co-driver chép thêm những lưu ý đó vào sổ.
Đọc một dòng pacenote
Mỗi cặp tay lái – co-driver có hệ thống riêng, nhưng phần lớn dùng chung một số nguyên tắc.
Thang độ gắt của khúc cua
Nhiều đội dùng thang số, ví dụ từ 1 đến 6. Có đội quy ước 1 là gắt nhất, có đội quy ước ngược lại, 6 là gắt nhất; cũng có đội dùng số tương ứng với số của hộp số nên vào cua. Ngoài ra có những từ dành riêng: "hairpin" cho cua kẹp tóc, "square" cho cua vuông góc, "flat" cho cua có thể giữ nguyên chân ga.
Từ bổ nghĩa
- Tightens / opens: cua thắt dần hoặc mở dần ra. Đây là thông tin quan trọng nhất, vì cua thắt dần là chỗ dễ lao ra ngoài.
- Long: cua dài, kéo hết một quãng.
- Don't cut / keep in: đừng cắt góc vì có đá, rãnh hoặc gốc cây ở mép trong; hoặc ngược lại, bám sát mép trong.
- Crest, jump, over crest: đỉnh dốc, cú nhảy, khúc cua nằm ngay sau đỉnh dốc mà mắt không thấy.
- Caution, dấu chấm than: cảnh báo nguy hiểm, càng nhiều dấu càng nguy.
Khoảng cách và nối tiếp
Con số như 50, 100, 150 là khoảng cách tính bằng mét đến khúc kế tiếp. Chữ "into" hoặc "and" nghĩa là hai khúc nối sát nhau, không có quãng để thả lỏng.
Một dòng như "Left 4 tightens, 100, right 3 over crest, don't cut" đọc ra mất chưa đầy hai giây, nhưng chứa đủ thông tin để tay lái chọn số, chọn vị trí xe và quyết định có phanh hay không.
Nhịp đọc: sớm một chút, đều một chút
Kỹ năng khó nhất của co-driver không phải viết mà là đọc đúng lúc. Đọc quá sớm, tay lái quên mất ghi chú đầu khi đã nghe ba ghi chú sau. Đọc quá muộn, xe đã vào cua. Co-driver giỏi luôn đi trước một hai ghi chú, đều đặn như người chỉ huy dàn nhạc, và điều chỉnh theo tốc độ thực tế của xe.
Co-driver đọc trong lúc người bị rung lắc dữ dội, đầu cúi xuống sổ, không nhìn đường. Họ giữ vị trí trong sổ nhờ cảm giác chuyển động của xe: khi xe phanh mạnh, khi xe nghiêng sang trái, họ biết mình đang ở đâu. Nhiều co-driver kể rằng việc lạc dòng ghi chú là nỗi sợ lớn nhất, vì một lần lạc là cả chặng có thể hỏng.
Giọng đọc cũng là một phần của nghề: rõ, đều, không hoảng. Khi xe trượt hay va chạm nhẹ, co-driver vẫn phải đọc tiếp như không có gì, vì tay lái cần thông tin hơn là cần lời trấn an.
Những việc khác của co-driver
Ngoài phần đọc, co-driver gánh gần như toàn bộ phần "giấy tờ" của cuộc đua:
- Thẻ thời gian (time card): tính giờ đến từng trạm kiểm soát. Đến sớm hay trễ đều bị phạt, nên co-driver luôn canh để xe vào trạm đúng phút.
- Sổ lộ trình (road book) của ban tổ chức: dẫn đường trên các đoạn chuyển tiếp ngoài đường công cộng, bằng sơ đồ mũi tên và số đo quãng đường.
- Tính toán lốp và chiến thuật: cùng tay lái và đội quyết định mang lốp gì, bao nhiêu lốp dự phòng cho vòng chặng kế tiếp.
- An toàn: mỗi xe rally mang một tấm bảng "OK" màu xanh và một tấm "SOS" màu đỏ. Sau tai nạn, nếu không ai bị thương, co-driver giơ bảng OK cho xe phía sau thấy để họ không phải dừng lại. Nếu cần cấp cứu, bảng SOS báo hiệu cho xe sau dừng giúp và báo ban tổ chức.
Những cặp đôi làm nên lịch sử
| Tay lái | Co-driver | Ghi chú |
|---|---|---|
| Sébastien Loeb | Daniel Elena | Cùng nhau giành 9 chức vô địch thế giới liên tiếp (2004–2012) |
| Sébastien Ogier | Julien Ingrassia | 8 chức vô địch thế giới cùng nhau, Ingrassia giải nghệ sau mùa 2021 |
| Carlos Sainz | Luis Moya | Hai chức vô địch 1990 và 1992 |
| Colin McRae | Nicky Grist | Cặp đôi của nhiều chiến thắng cuối thập niên 1990 |
| Michèle Mouton | Fabrizia Pons | Thắng Rally Sanremo 1981, lần đầu một đội toàn nữ thắng một vòng WRC |
Cảnh nổi tiếng nhất về co-driver có lẽ là Rally Anh năm 1998: xe của Sainz chết máy chỉ vài trăm mét trước vạch đích chặng cuối, đúng lúc chức vô địch đã gần trong tay. Hình ảnh Luis Moya vùng vằng ném mũ bảo hiểm qua kính sau xe được truyền hình phát đi khắp nơi và trở thành biểu tượng cho sự nghiệt ngã của rally.
Dakar và rally đường trường: dẫn đường thay vì đọc ghi chú
Ở các giải rally đường trường như Dakar, không có buổi trinh sát. Ban tổ chức phát sổ lộ trình (road book) ngay trước mỗi chặng, đôi khi chỉ vài phút trước giờ xuất phát. Người ngồi ghế phải lúc này là hoa tiêu: đọc sơ đồ mũi tên, số đo quãng đường, so với la bàn và các điểm mốc trên sa mạc. GPS bị giới hạn chức năng, chỉ báo khi đến gần các điểm bắt buộc phải đi qua.
Một lần đọc nhầm hướng ở Dakar có thể khiến xe lạc hàng chục cây số và mất hàng giờ. Vì thế ở rally đường trường, người ta hay nói tay lái giỏi giúp thắng một chặng, còn hoa tiêu giỏi giúp thắng cả giải.
Góc nhìn hôm nay: điều người lái thường học được từ pacenote
Không ai cần pacenote để đi làm mỗi ngày, nhưng cách tư duy của nó rất đáng học. Tay đua rally luôn chia đường thành từng đoạn và tự hỏi: đoạn phía trước mình có thấy hết không? Cua này có thể thắt lại không? Sau đỉnh dốc có gì? Khi không chắc, họ ghi "caution" và chạy chậm lại.
Áp vào lái xe trên đường đèo ở Việt Nam, đó chính là nguyên tắc chậm trước khúc cua khuất, không vượt ở đỉnh dốc, đi sát bên phải làn của mình và chỉ tăng tốc khi đã nhìn thấy lối ra. Muốn hiểu rõ hơn nghề co-driver, cách hay nhất là xem các đoạn camera trong xe của WRC có kèm tiếng đọc ghi chú, rồi thử nghe một chặng mà không nhìn hình: chỉ bằng giọng nói, bạn sẽ hình dung được con đường.
Câu hỏi thường gặp
Co-driver trong rally làm gì?
Co-driver đọc to bộ ghi chú lộ trình để tay lái biết trước đoạn đường phía trước. Họ còn lo thẻ thời gian, dẫn đường trên đoạn chuyển tiếp, tham gia chọn lốp và xử lý tín hiệu an toàn khi có sự cố.
Pacenote là gì?
Pacenote là bản ghi chú mô tả từng khúc cua, đỉnh dốc, cú nhảy và mối nguy trên một chặng rally. Mỗi đội tự soạn trong buổi trinh sát trước ngày đua bằng hệ ký hiệu rút gọn của riêng mình.
Số trong pacenote nghĩa là gì?
Thường là độ gắt của khúc cua theo một thang, ví dụ từ 1 đến 6, và khoảng cách tính bằng mét đến khúc kế tiếp. Mỗi đội quy ước khác nhau: có đội lấy 1 là gắt nhất, có đội lấy 6 là gắt nhất.
Co-driver có được tính chức vô địch không?
Có. WRC xếp hạng riêng cho người đọc lộ trình, song song với giải dành cho tay lái. Daniel Elena, người ngồi cạnh Sébastien Loeb, có 9 chức vô địch thế giới như chính tay lái của mình.
Dakar có dùng pacenote không?
Không. Dakar không có buổi trinh sát, ban tổ chức chỉ phát sổ lộ trình ngay trước mỗi chặng. Người ngồi ghế phải làm hoa tiêu, đọc sơ đồ và hướng la bàn để tìm đường qua sa mạc.
