Rally là môn đua ô tô tính giờ trên những đoạn đường thật được đóng lại riêng cho cuộc đua, gọi là chặng đặc biệt. Các xe không xuất phát cùng lúc mà lần lượt cách nhau thường từ một đến hai phút, mỗi xe có một tay lái và một người đọc lộ trình; ai có tổng thời gian thấp nhất sau tất cả các chặng thì thắng. Giải cao nhất của môn này là Giải vô địch Rally thế giới (WRC) do FIA tổ chức từ năm 1973.
Rally khác đua trường đua ở điểm nào
Ở F1 hay MotoGP, mọi xe chạy cùng lúc trên một vòng đua khép kín, quen thuộc, và người xem thấy ngay ai đang dẫn. Rally gần như ngược lại ở mọi điểm.
- Đối thủ thật là đồng hồ. Các xe xuất phát cách nhau, nên trên chặng gần như không có chuyện vượt nhau. Thứ hạng chỉ hiện ra khi so thời gian.
- Đường không lặp lại vòng. Một chặng có thể dài từ vài cây số đến hơn ba mươi cây số, chạy một hoặc hai lượt trong cả cuộc đua. Tay đua không thể học thuộc đường bằng cách chạy hàng trăm vòng.
- Mặt đường đổi theo từng giải. Có giải chạy trên đường nhựa núi, có giải trên sỏi đá, có giải trên tuyết và băng. Cùng một chiếc xe phải chỉnh lại gần như toàn bộ hệ thống treo, lốp và tỉ số truyền.
- Có hai người trong xe. Người ngồi ghế phải (co-driver) đọc ghi chú lộ trình để tay lái biết khúc cua phía trước gắt cỡ nào trước khi nhìn thấy nó.
Vì vậy rally được xem là bài thi tổng hợp: tốc độ, khả năng ứng biến với mặt đường lạ, sức bền của xe và sự ăn ý giữa hai người.
Một cuộc đua rally được chia ra thế nào
Một vòng đua WRC thường kéo dài ba đến bốn ngày, từ thứ Năm đến Chủ nhật. Cấu trúc gồm nhiều mảnh ghép:
Trinh sát lộ trình (recce)
Trước ngày đua, mỗi đội được chạy thử qua các chặng với số lượt hạn chế, thường là hai lượt, bằng xe thường và phải tuân thủ giới hạn tốc độ. Đây là lúc co-driver ghi chép theo lời tay lái mô tả từng khúc cua để làm ra bộ pacenote dùng trong ngày đua.
Chặng đặc biệt (special stage, SS)
Đây là phần tính giờ, đường được đóng hoàn toàn, có trạm cứu hộ và nhân viên an toàn. Mỗi xe xuất phát theo giờ ấn định, chạy hết chặng, cắt vạch đích bay (flying finish) rồi dừng ở trạm dừng để ghi giờ. Thời gian của từng chặng cộng dồn lại thành thành tích chung cuộc.
Đoạn chuyển tiếp (liaison)
Giữa các chặng đặc biệt là đường giao thông công cộng bình thường. Ở đây xe đua phải đi như mọi xe khác: tuân thủ tốc độ, đèn tín hiệu và luật giao thông của nước sở tại. Ban tổ chức có thể phạt nặng, thậm chí loại khỏi cuộc đua, nếu đội đua vi phạm luật giao thông trên đoạn chuyển tiếp. Đây là chi tiết ít người để ý nhưng nói lên bản chất của rally: tốc độ chỉ được phép ở nơi đã khép kín.
Trạm kiểm soát thời gian và khu dịch vụ
Mỗi đoạn chuyển tiếp có thời gian quy định. Đến trạm kiểm soát trễ hay sớm hơn giờ ấn định đều bị cộng thời gian phạt. Khu dịch vụ (service park) là nơi thợ máy được phép làm việc trên xe, trong khoảng thời gian bị giới hạn chặt. Ngoài khu dịch vụ, chỉ có hai người trong xe được tự sửa bằng đồ nghề mang theo, và chuyện thay lốp, nối dây, buộc lại cản bằng băng dính giữa rừng là cảnh quen thuộc của môn này.
Thứ tự xuất phát và chuyện "quét đường"
Trên đường sỏi, xe chạy đầu tiên gặp lớp sỏi rời phủ trên mặt, bám kém. Mỗi xe đi qua lại hất bớt lớp sỏi đó sang lề, nên các xe sau có rãnh bánh sạch hơn và chạy nhanh hơn. Hiện tượng này gọi là "quét đường" (road sweeping).
Luật WRC thường để người đang dẫn đầu bảng điểm xuất phát đầu tiên trong ngày đua đầu tiên. Thành ra người đang thắng phải chịu bất lợi, còn người xếp sau có cơ hội gỡ lại. Cách sắp xếp thứ tự xuất phát cho các ngày sau đã nhiều lần thay đổi qua từng mùa giải, và luôn gây tranh cãi vì nó tác động trực tiếp đến kết quả.
Trên tuyết thì có khi ngược lại: xe đầu gặp mặt băng còn nguyên lớp tuyết bám, các xe sau gặp mặt đường đã bị cày lộ đá hoặc băng trơn. Trên đường nhựa, thứ tự xuất phát ít ảnh hưởng hơn, trừ khi trời đổ mưa giữa chừng.
Cách tính điểm và Power Stage
Thắng một vòng đua là giành điểm cho giải vô địch tay đua, giải dành cho người đọc lộ trình và giải đồng đội của nhà sản xuất. Hệ thống tính điểm của WRC thay đổi khá thường xuyên trong vài năm gần đây, nhưng khung chung gồm ba phần:
- Điểm theo thứ hạng tổng thời gian của cả cuộc đua (có mùa giải tính một phần theo bảng xếp hạng sau ngày thứ Bảy).
- Điểm thưởng cho thành tích riêng của ngày Chủ nhật, nhằm giữ các tay đua tiếp tục tấn công đến chặng cuối thay vì chỉ chạy giữ vị trí.
- Điểm thưởng cho năm người nhanh nhất ở Power Stage, chặng cuối cùng, được đưa vào từ mùa 2011 và thường được truyền hình trực tiếp.
Người mới xem chỉ cần nhớ: tổng thời gian quyết định ai thắng cuộc đua, còn ngày Chủ nhật và Power Stage có thể làm xoay chuyển bảng điểm cả mùa.
Các hạng xe: kim tự tháp rally
Từ khoảng năm 2019–2020, FIA sắp các hạng xe rally thành một "kim tự tháp" để tay đua trẻ đi dần từ thấp lên cao, chi phí tăng theo từng bậc.
| Hạng | Dẫn động | Vị trí trong giải |
|---|---|---|
| Rally1 | Bốn bánh | Xe đội nhà sản xuất, tranh chức vô địch thế giới. Có hệ hybrid giai đoạn 2022–2024, từ 2025 bỏ phần hybrid |
| Rally2 | Bốn bánh | Hạng chủ lực của WRC2 và các giải khu vực, động cơ 1.6 lít tăng áp |
| Rally3 | Bốn bánh | Bậc trung gian, chi phí thấp hơn Rally2 |
| Rally4 | Cầu trước | Xe cỡ nhỏ, nơi nhiều tay đua trẻ bắt đầu |
| Rally5 | Cầu trước | Bậc thấp nhất, gần với xe đường phố nhất |
Một chặng WRC vì thế có nhiều hạng chạy chung, xe Rally1 xuất phát trước, các hạng nhỏ hơn theo sau. Thành tích được xếp riêng theo từng hạng.
Những vòng đua đặc trưng của WRC
Lịch WRC mỗi năm có khoảng mười ba, mười bốn vòng, thay đổi theo từng mùa. Một vài cái tên gần như luôn có mặt và mỗi cái thử một kỹ năng khác:
- Rally Monte Carlo (Monaco và miền nam nước Pháp): tổ chức lần đầu năm 1911, thường mở màn mùa giải vào tháng Một. Đường nhựa núi, có đoạn khô, đoạn ướt, đoạn đóng băng ngay trong cùng một chặng. Chọn lốp là bài toán đau đầu nhất.
- Rally Thụy Điển: vòng duy nhất chạy hoàn toàn trên tuyết, lốp có đinh thép.
- Rally Phần Lan: đường sỏi phẳng, rất nhanh, với những cú nhảy qua đỉnh dốc nổi tiếng. Tốc độ trung bình của chặng thuộc hàng cao nhất mùa.
- Safari Rally Kenya: trở lại WRC năm 2021 sau gần hai mươi năm vắng mặt. Đường đất, đá, cát mềm, có khi bùn sâu, thử độ bền của xe hơn là tốc độ.
- Rally Acropolis (Hy Lạp): đá sắc, đường xấu, nóng; nổi tiếng là vòng phá xe.
Đọc bảng kết quả rally cho dễ hiểu
Bảng kết quả rally nhìn lần đầu khá rối. Có vài cột cần để ý:
- Stage time: thời gian của riêng chặng vừa chạy. Người nhanh nhất chặng được ghi là "stage win".
- Overall: tổng thời gian cộng dồn, kèm khoảng cách với người dẫn đầu. Đây mới là thứ hạng thật.
- Penalty: thời gian phạt, thường do đến trạm kiểm soát trễ hoặc vi phạm kỹ thuật.
- Retired / Super Rally: xe bỏ cuộc trong ngày thường được phép quay lại vào ngày hôm sau, kèm thời gian phạt. Họ không còn cơ hội thắng nhưng vẫn có thể giành điểm ngày Chủ nhật hoặc Power Stage.
Khoảng cách giữa người nhất và người nhì sau ba ngày đua có khi chỉ vài giây, có khi vài phút. Năm 2011, Sébastien Ogier thắng Rally Jordan cách Jari-Matti Latvala 0,2 giây, đến nay vẫn được nhắc như một trong những cách biệt nhỏ nhất lịch sử WRC.
Góc nhìn hôm nay: xem và theo dõi rally thế nào
Với người ở Việt Nam, cách dễ nhất là theo dõi qua dịch vụ phát trực tuyến chính thức của WRC, nơi có cả camera trong xe và bảng thời gian theo từng chặng. Xem camera trong xe kèm giọng co-driver đọc ghi chú là cách nhanh nhất để hiểu vì sao môn này khó: tay lái gần như không có thời gian nhìn đường trước khi vào cua.
Nếu muốn tìm hiểu sâu, có thể đọc thêm về lịch sử từng vòng đua, đặc biệt Monte Carlo, Phần Lan và Safari, rồi so sánh cách các tay đua chạy cùng một chặng qua các năm. Những ai mê lái xe nên nhớ một điều rally dạy rất rõ: trên đoạn chuyển tiếp, chính các tay đua giỏi nhất thế giới vẫn dừng đèn đỏ và chạy đúng tốc độ cho phép. Tốc độ thuộc về đường đã đóng, có cứu hộ và có người canh gác.
Câu hỏi thường gặp
Rally là gì?
Rally là môn đua ô tô tính giờ trên các đoạn đường thật được đóng lại gọi là chặng đặc biệt. Các xe xuất phát cách nhau, mỗi xe có tay lái và người đọc lộ trình. Ai có tổng thời gian thấp nhất sau tất cả các chặng là người thắng.
WRC là viết tắt của gì?
WRC là World Rally Championship, Giải vô địch Rally thế giới do FIA tổ chức từ năm 1973. Mỗi mùa có khoảng mười ba đến mười bốn vòng đua ở nhiều châu lục, trên đường nhựa, sỏi, tuyết và băng.
Vì sao xe rally không đua cùng lúc?
Chặng rally là đường hẹp, thường chỉ vừa một xe, nên không thể cho nhiều xe chạy song song hay vượt nhau an toàn. Xuất phát cách nhau một đến hai phút giúp mỗi xe có đường riêng, và thứ hạng được quyết định bằng đồng hồ.
Power Stage trong rally là gì?
Power Stage là chặng cuối cùng của mỗi vòng WRC, có từ mùa 2011. Năm người nhanh nhất ở chặng này được cộng điểm thưởng, nên các tay đua vẫn tấn công dù thứ hạng chung cuộc đã gần như định đoạt.
Xe rally có chạy trên đường công cộng không?
Có, ở các đoạn chuyển tiếp giữa hai chặng. Trên những đoạn đó xe đua phải tuân thủ luật giao thông như mọi phương tiện khác, vi phạm sẽ bị ban tổ chức phạt. Chỉ trên chặng đặc biệt đã đóng đường mới được chạy hết tốc độ.
