Sói săn theo bầy: vì sao rượt đuổi bền bỉ thắng tốc độ

Sói xám không thắng nhờ tốc độ mà nhờ sức bền và số đông: chúng có thể đi hàng chục km mỗi ngày, thử sức hàng loạt con mồi và chỉ dồn lực vào con yếu nhất. Phần lớn các lần sói tiếp cận con mồi lớn kết thúc thất bại. Chính vì thất bại nhiều như thế mà kiểu săn "bám đuổi bền bỉ" — dò, thử, bỏ, thử tiếp — mới là chiến lược đúng của chúng.

Sói chạy nhanh đến đâu, đi xa đến đâu

Sói xám (Canis lupus) không phải vận động viên nước rút. Chúng có thể bứt tốc khoảng 55–65 km/h trong quãng ngắn, chậm hơn nhiều loài nai, hươu khoẻ mạnh. Nhưng nhịp đi thường ngày của sói là nước kiệu đều, chừng 8–10 km/h, có thể duy trì hàng giờ liền.

Cơ thể sói được thiết kế cho đường dài: ngực hẹp và sâu, chân dài, bàn chân to giúp đi trên tuyết, và bốn chân đặt gần như trên một đường thẳng khi chạy kiệu, tiết kiệm sức.

Bầy sói thật ra là một gia đình

Hình ảnh "con đầu đàn alpha" tranh giành ngôi vị phần lớn đến từ các nghiên cứu sói nuôi nhốt chung với nhau giữa thế kỷ 20. Nhà sinh học David Mech — người góp phần phổ biến chữ "alpha" — về sau đã công khai đính chính: trong tự nhiên, bầy sói điển hình là một cặp bố mẹ và con cái của chúng qua vài lứa. "Thủ lĩnh" đơn giản là bố mẹ.

Điều này quan trọng để hiểu cách săn: các thành viên trong bầy có quan hệ ruột thịt, quen nhau từ nhỏ, học bằng cách đi theo bố mẹ. Sói non thường mất một đến hai năm mới thành thạo việc săn mồi lớn.

Một cuộc săn của bầy sói diễn ra thế nào

1. Tìm. Bầy đi tuần trong lãnh thổ, đánh hơi dấu vết, phần lớn thời gian săn mồi là thời gian đi.
2. Tiếp cận và thử. Khi thấy một đàn nai sừng tấm hay hươu, sói tiến lại gần. Đàn con mồi phản ứng: chạy, hoặc đứng tụ lại đối mặt.
3. Chọn con. Sói quan sát con nào chạy chậm, khập khiễng, tách đàn, quá non hay quá già. Đây là pha quyết định.
4. Rượt đuổi. Sói dồn lực vào một con. Cuộc đuổi có thể ngắn, nhưng cũng có thể kéo dài nhiều km, các thành viên luân phiên ép sát.
5. Hạ gục. Với con mồi lớn như nai sừng tấm, đây là pha nguy hiểm nhất. Một cú đá của nai có thể làm sói gãy xương sườn, vỡ hàm.

Con mồi đứng lại là con mồi sống

Trong nghiên cứu kinh điển trên đảo Isle Royale (Mỹ) những năm đầu thập niên 1960, David Mech theo dõi sói săn nai sừng tấm từ máy bay. Trong số 131 con nai mà bầy sói phát hiện, chỉ 6 con bị giết. Những con nai đứng vững, quay đầu đối mặt thường được sói bỏ qua; những con bỏ chạy mới bị đuổi. Kết quả này cho thấy hai điều: tỷ lệ thành công của sói với con mồi lớn rất thấp, và sói thử rất nhiều trước khi quyết định.

Các nghiên cứu về sau ở Vườn quốc gia Yellowstone, nơi con mồi chính là nai sừng xám (elk), cũng ghi nhận tỷ lệ thành công thấp, thay đổi theo mùa, độ sâu tuyết và tình trạng con mồi. Mùa đông tuyết dày, con mồi suy yếu là lúc sói săn hiệu quả nhất.

Bầy sói có "chiến thuật" không?

Người xem phim tài liệu hay thấy sói như đang chia vai: con dồn, con chặn. Năm 2011, nhóm của Cristian Muro mô phỏng bầy sói trên máy tính và cho thấy chỉ cần hai quy tắc đơn giản — mỗi con tiến lại gần con mồi đến một khoảng an toàn, và giữ khoảng cách với các con sói khác — là bầy đã tự động vây quanh con mồi thành hình gần như một vòng tròn. Không cần ra lệnh, không cần kế hoạch.

Điều này không có nghĩa sói không thông minh. Chúng học từ kinh nghiệm, nhận ra địa hình có lợi như sườn dốc, mặt băng, và biết tránh con mồi nguy hiểm. Nhưng nhiều hành vi trông như "chiến thuật" có thể nảy sinh từ những quy tắc đơn giản hơn ta tưởng.

Những thợ săn bầy khác: chó hoang châu Phi và sói đỏ

Chó hoang châu Phi

Chó hoang châu Phi (Lycaon pictus) thường được gọi là thợ săn thành công nhất trong nhóm thú ăn thịt lớn. Nghiên cứu dùng vòng cổ GPS tốc độ cao ở Botswana (Hubel và cộng sự, 2016) đưa ra một bức tranh tinh tế hơn: từng lần đuổi riêng lẻ thành công không cao, nhưng chó hoang đuổi rất nhiều lần ngắn, và những lần thất bại tốn ít sức. Kết quả là cả bầy vẫn kiếm đủ ăn. Thành công nằm ở số lần thử, không phải ở một cú đuổi thần sầu.

Sói đỏ (chó sói lửa) ở Việt Nam

Ở châu Á có sói đỏ, còn gọi là chó sói lửa (Cuon alpinus), săn theo bầy các loài hươu, nai, lợn rừng. Việt Nam từng có loài này ở nhiều khu rừng, nhưng nay số lượng rất ít, thuộc diện nguy cấp và được pháp luật bảo vệ. Các bầy sói đỏ cũng nổi tiếng với tiếng huýt gọi nhau trong rừng, khác hẳn tiếng hú của sói xám.

Sói và hệ sinh thái: chuyện Yellowstone

Sói xám bị tiêu diệt ở Yellowstone từ đầu thế kỷ 20. Năm 1995 và 1996, 31 con sói từ Canada được thả lại vào vườn quốc gia. Từ đó Yellowstone trở thành phòng thí nghiệm ngoài trời lớn nhất về vai trò của kẻ săn mồi.

Câu chuyện phổ biến là sói trở lại làm nai sừng xám thay đổi chỗ ăn, cây liễu và cây dương ven suối mọc lại, hải ly quay về, dòng suối đổi dạng. Một phần câu chuyện này có cơ sở, nhưng các nhà sinh thái học vẫn tranh luận gay gắt về mức độ: thời tiết, số gấu, việc săn bắn của con người và nhiều yếu tố khác cũng góp phần. Khi nghe kể "sói thay đổi cả dòng sông", nên hiểu đó là cách nói đơn giản hoá.

Góc nhìn hôm nay: bài học từ một thợ săn kiên nhẫn

• Chọn trận. Sói bỏ qua phần lớn con mồi, chỉ dồn sức vào con có cơ hội thành công. Đó là cách tiết kiệm năng lượng của một con vật không thể thua quá nhiều lần.
• Bền bỉ hơn nhanh. Một nhịp kiệu đều giữ được cả ngày đem lại nhiều bữa ăn hơn một cú bứt tốc ngoạn mục.
• Đọc thêm. Sách Of Wolves and Men của Barry Lopez (1978) kể về sói qua cả khoa học và văn hoá. Các báo cáo hằng năm của Dự án Sói Yellowstone (Yellowstone Wolf Project) có số liệu cập nhật về từng bầy.
• Ở Việt Nam. Muốn hiểu về thú ăn thịt nhỏ và vừa, có thể tham khảo hoạt động của các vườn quốc gia như Cát Tiên, Pù Mát, nơi bẫy ảnh từng ghi nhận nhiều loài thú hoang hiếm.