Đua thuyền rồng là môn chèo thuyền tập thể bắt nguồn từ lễ hội Đoan Ngọ ở miền nam Trung Quốc, nay đã thành môn thể thao quốc tế có luật, có liên đoàn thế giới và có mặt ở Đại hội Thể thao châu Á. Một thuyền tiêu chuẩn có 20 tay chèo ngồi thành 10 hàng đôi, một người đánh trống ở mũi và một người cầm lái ở đuôi; thắng thua nằm ở chỗ 20 mái chèo có cắm xuống nước cùng một lúc hay không.
Gốc gác: truyền thuyết Khuất Nguyên và lễ Đoan Ngọ
Câu chuyện phổ biến nhất gắn đua thuyền rồng với Khuất Nguyên, nhà thơ và đại thần nước Sở thời Chiến Quốc. Bị gièm pha và lưu đày, đau lòng vì nước Sở suy vong, ông trầm mình xuống sông Mịch La vào khoảng năm 278 trước Công nguyên. Theo truyền thuyết, dân làng chèo thuyền ra tìm, đánh trống khua nước để xua cá và thuồng luồng, ném cơm gói lá xuống sông để cá không ăn thi thể ông. Từ đó có tục đua thuyền và ăn bánh ú (zongzi) vào ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch.
Cần phân biệt: chuyện ông Khuất Nguyên trầm mình được ghi trong Sử ký của Tư Mã Thiên, còn chuyện đua thuyền ra đời để tìm ông là truyền thuyết hình thành về sau. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng tục đua thuyền và thờ rồng ở vùng sông nước phía nam Trường Giang còn có trước Khuất Nguyên, gắn với nghi lễ cầu mưa, cầu mùa và trừ tà của cư dân trồng lúa nước. Truyền thuyết Khuất Nguyên đến sau, khoác cho tục lệ cũ một câu chuyện đạo đức.
Năm 2009, lễ hội Đoan Ngọ của Trung Quốc được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Hàn Quốc có lễ hội Gangneung Danoje được ghi danh từ năm 2005, cũng diễn ra quanh mùng 5 tháng 5 nhưng mang nội dung riêng.
Từ lễ hội thành thể thao
- 1976: Hồng Kông tổ chức giải đua thuyền rồng quốc tế, đưa môn này ra khỏi khuôn khổ lễ hội làng. Đây thường được coi là mốc khởi đầu của đua thuyền rồng hiện đại.
- Thập niên 1980: các đội ở châu Âu, Bắc Mỹ, Úc ra đời, nhiều đội gắn với cộng đồng người Hoa và các câu lạc bộ chèo thuyền.
- 1991: Liên đoàn Thuyền rồng Quốc tế (IDBF) được thành lập.
- Thập niên 1990: bắt đầu các giải vô địch thế giới, giải châu lục, luật và kích thước thuyền dần được chuẩn hoá.
- 2010: thuyền rồng có mặt ở Đại hội Thể thao châu Á (ASIAD) tại Quảng Châu; tiếp tục có ở ASIAD 2018 (Jakarta – Palembang) và 2022 (Hàng Châu, tổ chức năm 2023).
Ngày nay, đua thuyền rồng còn nổi tiếng với các đội của người từng điều trị ung thư vú, bắt đầu từ Canada thập niên 1990, dựa trên quan điểm rằng vận động phần thân trên có ích cho phục hồi. Hình ảnh những đội thuyền màu hồng đã góp phần đưa môn này đến với nhiều người không phải vận động viên.
Con thuyền và đội hình
| Vị trí | Số người | Nhiệm vụ |
|---|---|---|
| Người đánh trống | 1 | Ngồi ở mũi, quay mặt về đội, giữ nhịp, truyền khẩu lệnh |
| Hai hàng đầu | 4 | "Người dẫn nhịp" (pacer), chèo đều, chuẩn, các hàng sau nhìn theo |
| Các hàng giữa | khoảng 10–12 | "Động cơ" của thuyền, thường là người khoẻ nhất |
| Các hàng cuối | 4–6 | Đỡ lực ở đuôi, giữ thuyền khi ra cuối đường đua |
| Người cầm lái | 1 | Đứng ở đuôi, giữ mái lái dài, giữ thuyền đi thẳng làn |
Thuyền tiêu chuẩn dài khoảng 12 m, chở 20 tay chèo. Ngoài ra có thuyền nhỏ 10 tay chèo. Đầu rồng và đuôi rồng được gắn vào trong lễ "điểm nhãn" — chấm mắt cho rồng — trước mùa đua, phần nghi lễ được giữ lại ngay cả trong thể thao hiện đại. Các cự ly phổ biến là 200 m, 500 m, 1.000 m và 2.000 m (có quay đầu).
Kỹ thuật chèo: vì sao đồng bộ quan trọng hơn sức
Khác chèo kayak (mái chèo hai đầu) hay rowing (ngồi quay lưng, mái chèo gắn cọc), tay chèo thuyền rồng ngồi quay mặt về phía trước, cầm một mái chèo đơn, một tay ở đầu cán, một tay ở cổ mái. Một nhịp chèo có bốn pha:
- Vươn tới (reach): xoay người, đưa mái chèo ra xa phía trước.
- Cắm (catch): cắm lá chèo xuống nước thẳng đứng, gọn, không té nước. Đây là thời điểm quan trọng nhất.
- Kéo (pull): dùng lực của lưng, hông và chân đẩy thân về sau, tay chủ yếu truyền lực. Chèo bằng tay sẽ nhanh mệt.
- Rút và hồi (exit, recovery): rút lá chèo ra khi ngang hông, đưa về phía trước, thả lỏng trong chớp mắt.
Hai mươi người mạnh mà cắm chèo lệch nhau là hai mươi lực đẩy nhỏ rời rạc, thân thuyền chao, nước chỗ này bị đẩy rồi chỗ kia mới bị đẩy. Hai mươi người cắm đúng một khoảnh khắc thì thuyền "nhảy" lên mỗi nhịp. Vì vậy các đội giỏi tập rất nhiều để mọi lá chèo vào nước cùng lúc, nhìn từ trên xuống như một hàng răng lược.
Nhịp chèo trong một cuộc đua 200 m
Cuộc đua 200 m của đội mạnh chỉ kéo dài khoảng một phút hơn một chút. Chiến thuật thường gồm: vài nhịp xuất phát ngắn và rất nhanh để thuyền rời trạng thái đứng yên, một đoạn tăng tốc, rồi giữ nhịp cao đều, và cú "rướn" cuối khi gần đích. Tần số chèo của đội đỉnh cao rất cao so với rowing — hàng chục nhịp mỗi phút, cao nhất ở đoạn xuất phát. Người đánh trống không quyết định nhịp một mình mà theo nhịp của hàng đầu, dùng tiếng trống và tiếng hô để cả thuyền đồng lòng.
Thuyền rồng ở Việt Nam
Ở Việt Nam, đua thuyền là sinh hoạt lễ hội lâu đời của nhiều làng ven sông, và thuyền thường được tạo hình rồng hoặc các linh vật. Những cuộc đua trong lễ hội làng có luật lệ, số người, hình dáng thuyền riêng của từng nơi, khác thuyền rồng thể thao chuẩn quốc tế. Ở Nam Bộ, đua ghe ngo của đồng bào Khmer là một truyền thống riêng biệt với ghe dài và đông tay bơi hơn nhiều.
Thuyền rồng theo chuẩn thể thao quốc tế xuất hiện ở Việt Nam muộn hơn, qua các giải giao lưu ở các thành phố có sông hồ đẹp và qua việc tham dự ASIAD. Một số thành phố lớn như Hà Nội, TP.HCM có câu lạc bộ thuyền rồng, nhiều đội là doanh nghiệp hoặc cộng đồng người nước ngoài sinh sống tại Việt Nam.
So sánh nhanh ba môn chèo tập thể
| Thuyền rồng | Rowing (thuyền 8 người) | Ghe ngo Khmer | |
|---|---|---|---|
| Hướng ngồi | Quay mặt về đích | Quay lưng về đích | Quay mặt về đích |
| Mái chèo | Đơn, cầm tay hoàn toàn | Gắn cọc chèo trên mạn, ghế trượt | Đơn, cầm tay |
| Số tay chèo | 20 (hoặc 10) | 8, có thêm người lái | Đông hơn nhiều, tuỳ ghe |
| Giữ nhịp | Trống | Người lái (cox) hô | Người chỉ huy hô, thổi còi giữ nhịp |
| Bản chất | Thể thao quốc tế gốc lễ hội | Thể thao Olympic | Lễ hội dân tộc, gắn với chùa |
Góc nhìn hôm nay
Đua thuyền rồng là ví dụ hiếm hoi một nghi lễ cổ chuyển thành thể thao hiện đại mà vẫn giữ được phần hồn: tiếng trống, lễ điểm nhãn, đầu rồng trên mũi thuyền. Nó cũng là môn dễ thử: nhiều câu lạc bộ nhận người mới, chỉ cần biết bơi và mặc áo phao theo yêu cầu của câu lạc bộ.
Người muốn hiểu thêm về gốc văn hoá có thể đọc Ly tao và các bài trong Sở từ gắn với tên Khuất Nguyên, cùng phần truyện Khuất Nguyên trong Sử ký. Muốn hiểu kỹ thuật, các video quay chậm từ trên cao của những đội mạnh ở giải vô địch thế giới cho thấy rất rõ thế nào là cắm chèo đồng bộ.
Câu hỏi thường gặp
Đua thuyền rồng có nguồn gốc từ đâu?
Đua thuyền rồng bắt nguồn từ lễ hội Đoan Ngọ ở miền nam Trung Quốc, gắn với truyền thuyết dân làng chèo thuyền tìm nhà thơ Khuất Nguyên trầm mình trên sông Mịch La khoảng năm 278 trước Công nguyên. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng tục đua thuyền gắn với nghi lễ cầu mùa của cư dân lúa nước còn có trước đó.
Một thuyền rồng có bao nhiêu người?
Thuyền tiêu chuẩn có 22 người: 20 tay chèo ngồi thành 10 hàng đôi, một người đánh trống ở mũi và một người cầm lái ở đuôi. Thuyền nhỏ có 10 tay chèo.
Người đánh trống trên thuyền rồng làm gì?
Người đánh trống ngồi ở mũi, quay mặt về đội, dùng tiếng trống và khẩu lệnh để giữ nhịp, báo các đoạn tăng tốc và giữ tinh thần. Họ thường đánh theo nhịp của hàng chèo đầu chứ không áp nhịp riêng.
Đua thuyền rồng có ở Olympic không?
Chưa. Thuyền rồng có mặt ở Đại hội Thể thao châu Á từ năm 2010 và có hệ thống giải vô địch thế giới do Liên đoàn Thuyền rồng Quốc tế (IDBF, thành lập năm 1991) tổ chức.
Đua thuyền rồng khác đua ghe ngo thế nào?
Thuyền rồng thể thao có kích thước, số người và luật chuẩn quốc tế, giữ nhịp bằng trống. Ghe ngo là ghe truyền thống của người Khmer Nam Bộ, dài hơn, đông tay bơi hơn, mỗi ghe gắn với một ngôi chùa và đua trong lễ Oóc Om Bóc.
