Lái mô tô nước an toàn xoay quanh ba điều: luôn mặc áo phao và đeo dây ngắt máy vào cổ tay, giữ khoảng cách rộng với người bơi và thuyền khác, và nhớ rằng phần lớn mô tô nước cần có ga mới bẻ lái được. Mô tô nước không có bánh lái như thuyền thường; nó đổi hướng bằng cách xoay tia nước phụt ra ở đuôi, nên nhả hết ga trong lúc hoảng là chiếc xe cứ thế lao thẳng.
Mô tô nước là gì, ra đời từ đâu
Mô tô nước (tiếng Anh gọi chung là personal watercraft, viết tắt PWC) là phương tiện nhỏ, người lái ngồi hoặc đứng trên thân thay vì ngồi trong lòng thuyền, đẩy bằng máy bơm phản lực nước. Ở Việt Nam, người ta hay gọi theo tên thương mại "jet ski", dù đó vốn là nhãn hiệu của hãng Kawasaki.
Ý tưởng có từ thập niên 1950–1960, nhưng chiếc xe định hình cả ngành là mẫu đứng lái do nhà phát minh người Mỹ Clayton Jacobson II thiết kế và Kawasaki đưa ra thị trường đầu thập niên 1970 với tên Jet Ski. Bombardier (Canada) từng thử dòng Sea-Doo từ cuối thập niên 1960 nhưng không thành công; đến năm 1988, Sea-Doo quay lại với kiểu ngồi lái và bùng nổ. Ngày nay mẫu ngồi lái chiếm phần lớn thị trường; mẫu đứng lái chủ yếu dành cho người chơi biểu diễn và thi đấu.
Bên trong một chiếc mô tô nước
Máy bơm phản lực
Động cơ quay một cánh bơm (impeller) nằm trong ống kín dưới thân. Nước được hút qua cửa lấy nước ở đáy, nén lại rồi phụt mạnh ra sau qua một vòi. Phản lực của tia nước đẩy xe tiến lên. Không có chân vịt thò ra ngoài, nên mô tô nước an toàn hơn cano với người bơi ở gần — nhưng cửa hút ở đáy có thể hút tóc dài, dây, quần áo nếu người dưới nước lại quá gần khi máy chạy.
Lái bằng tia nước
Ghi-đông nối với vòi phụt. Bẻ lái sang trái, vòi xoay sang trái, tia nước đẩy đuôi xe sang phải và mũi xe quay trái. Nếu không có tia nước — tức là nhả ga — thì xoay vòi không có tác dụng gì. Đây là điểm khác cơ bản so với xe máy hay ô tô và là nguyên nhân của rất nhiều vụ va chạm.
Những cải tiến gần đây
- Hỗ trợ lái khi nhả ga: nhiều mẫu đời mới tự tăng một ít lực đẩy khi người lái bẻ lái mạnh lúc đã nhả ga, để xe vẫn quay được phần nào.
- Phanh và số lùi: một số hãng gắn tấm chắn hạ xuống trước vòi, hắt ngược tia nước để giảm tốc và lùi. Sea-Doo giới thiệu hệ thống loại này năm 2009. Quãng dừng ngắn hơn nhiều so với chỉ nhả ga, nhưng vẫn không giống phanh trên đất.
- Giới hạn tốc độ bằng chìa khoá: chìa khoá "tập lái" hoặc chế độ giới hạn giúp chủ xe cho người mới chạy với công suất thấp.
Kỹ thuật lái cơ bản
Trước khi nổ máy
- Mặc áo phao đúng cỡ, cài hết khoá. Áo phải ôm sát, nhấc vai áo lên không tuột qua cằm.
- Đeo dây ngắt máy (lanyard) vào cổ tay hoặc móc vào áo phao. Khi người lái ngã, dây giật ra và máy tắt, xe không chạy tiếp.
- Kiểm tra cửa hút nước không vướng rác, rong, dây. Xem nhiên liệu đủ cho cả đường về.
- Hỏi rõ vùng được phép chạy, phao giới hạn, chỗ có người bơi.
Xuất phát và chạy thẳng
Đẩy xe ra chỗ nước đủ sâu (thường quá đầu gối, theo khuyến cáo của hãng) để cửa hút không hút cát sỏi. Ngồi giữa yên, hai chân đặt trên sàn, đầu gối hơi khuỵu như cưỡi ngựa để hấp thụ va đập. Tăng ga từ từ. Khi xe lên lướt, nhìn xa về phía trước chứ không nhìn mũi xe.
Vào cua
Giảm ga trước khi cua, rồi giữ một lượng ga vừa phải trong suốt khúc cua. Nghiêng người theo hướng cua, nhìn về điểm muốn tới. Cua gấp ở tốc độ cao dễ làm người lái văng khỏi xe, nhất là khi chở người phía sau không bám chắc.
Vượt sóng
Gặp sóng lớn, giảm tốc, đi chéo một góc so với sóng thay vì đâm thẳng hoặc chạy song song. Đứng hơi nhổm khỏi yên để chân làm giảm xóc. Không cố bay qua sóng: tiếp đất sai góc có thể gây chấn thương cột sống và văng người.
Khi ngã xuống nước
Máy đã tắt nhờ dây ngắt. Bơi về phía đuôi xe, nơi có bậc lên. Leo lên từ đuôi, không leo từ hai bên hông vì dễ làm lật. Nếu xe lật úp, xem nhãn trên đuôi xe: hầu hết hãng ghi rõ chiều lật lại đúng để nước không vào máy.
Những lỗi gây tai nạn phổ biến
| Lỗi | Vì sao nguy hiểm | Cách tránh |
|---|---|---|
| Nhả hết ga khi sắp va | Xe mất khả năng bẻ lái, lao thẳng vào vật cản | Giữ một ít ga và bẻ lái; tập phản xạ này ở vùng nước vắng |
| Chạy sát người bơi, sát bờ | Người bơi khó thấy, xe khó dừng | Chỉ chạy trong vùng được phép, cách xa phao bơi |
| Bám theo vệt sóng của thuyền khác | Xe nảy mạnh, người lái và người ngồi sau văng ra | Giữ khoảng cách xa, không nhảy sóng tàu |
| Không đeo dây ngắt máy | Ngã xuống mà xe chạy tiếp hoặc chạy vòng | Đeo dây vào cổ tay trước khi nổ máy |
| Chở người ngồi sau không áo phao | Người sau hay văng ra nhất khi cua | Mọi người trên xe đều mặc áo phao |
| Uống rượu bia rồi lái | Giảm phản xạ, phán đoán sai tốc độ | Không uống trước và trong khi lái |
| Chạy lúc chạng vạng | Mô tô nước thường không có đèn tín hiệu hàng hải, người khác không thấy | Về bờ trước khi trời tối |
Một chấn thương riêng của môn này ít ai biết: người ngồi sau bị văng ngửa ra, hoặc ngã khi tia nước vẫn đang phụt, có thể bị tia nước áp lực cao gây tổn thương vùng hông và hậu môn – sinh dục. Vì vậy các hãng khuyên mọi người trên xe mặc quần lặn hoặc quần bơi dày, và người lái không tăng ga đột ngột khi người sau chưa ngồi vững.
Quy định ở Việt Nam
Ở Việt Nam, mô tô nước được xếp vào nhóm phương tiện phục vụ vui chơi, giải trí dưới nước. Nghị định 48/2019/NĐ-CP của Chính phủ quy định về quản lý hoạt động của nhóm phương tiện này. Những điểm người đi chơi nên nắm:
- Phương tiện chỉ được hoạt động trong vùng nước đã được cơ quan có thẩm quyền công bố cho vui chơi giải trí, thường có phao giới hạn.
- Đơn vị kinh doanh phải có phương tiện cứu sinh, người hướng dẫn và phương án cứu hộ.
- Người tham gia phải được hướng dẫn và mặc áo phao.
- Các địa phương ven biển thường ban hành thêm quy định riêng về khu vực, khung giờ, khoảng cách với bãi tắm.
Điều kiện cụ thể về tuổi, chứng chỉ của người lái và đăng ký phương tiện có thể thay đổi theo văn bản mới. Khi thuê ở bãi biển, hỏi thẳng đơn vị cho thuê: xe đã đăng ký chưa, vùng chạy ở đâu, có xuồng cứu hộ không. Đơn vị đàng hoàng sẽ trả lời rõ.
Đua mô tô nước
Mô tô nước cũng có giải đấu chuyên nghiệp. Liên đoàn Thuyền máy Quốc tế (UIM) công nhận các giải vô địch thế giới, với nội dung đua vòng quanh phao (circuit), đua đường dài ngoài biển (endurance) và biểu diễn tự do (freestyle) — nơi tay đua đứng lái nhào lộn, lặn xe xuống rồi phóng lên. Thái Lan là nơi có truyền thống tổ chức giải mô tô nước lớn ở Đông Nam Á, với các chặng đua quốc tế quy tụ tay đua nhiều nước.
Điều đáng học từ các tay đua chuyên nghiệp: họ đua trong vùng nước kín, có phao, có xuồng cứu hộ, mặc áo phao, mũ bảo hiểm, giáp ngực và quần bảo hộ. Ngoài bãi tắm đông người, không có thứ gì trong số đó.
Góc nhìn hôm nay
Mô tô nước là cách nhanh nhất để người thường cảm nhận tốc độ trên mặt nước, và cũng là phương tiện dễ gây tai nạn nhất ở các bãi biển du lịch, vì người lái thường là khách mới cầm lái lần đầu. Mười lăm phút làm quen ở vùng nước vắng — tập tăng ga, bẻ lái, nhả ga, leo lên xe từ dưới nước — đáng giá hơn mọi lời dặn.
Nếu muốn học bài bản, nhiều nước có khoá học lái PWC ngắn do hiệp hội an toàn đường thủy tổ chức, tài liệu của Cảnh sát biển Mỹ (US Coast Guard) về mô tô nước cũng công khai và dễ đọc. Sổ tay chủ xe đi kèm mỗi chiếc mô tô nước, dù hay bị bỏ qua, là tài liệu sát thực tế nhất.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mô tô nước nhả ga thì không bẻ lái được?
Mô tô nước đổi hướng bằng cách xoay vòi phụt nước ở đuôi. Khi nhả ga, không còn tia nước nên xoay vòi không có tác dụng, xe tiếp tục trôi thẳng theo quán tính. Một số mẫu mới có hệ thống hỗ trợ lái khi nhả ga, nhưng vẫn kém hơn khi giữ ga.
Dây ngắt máy trên mô tô nước để làm gì?
Dây ngắt máy nối chìa hoặc công tắc với cổ tay người lái. Khi người lái ngã khỏi xe, dây giật ra và máy tắt ngay, xe không chạy tiếp hay chạy vòng quanh người dưới nước.
Lái mô tô nước có cần bằng lái không?
Tuỳ quốc gia và địa phương. Ở Việt Nam, mô tô nước thuộc nhóm phương tiện vui chơi giải trí dưới nước theo Nghị định 48/2019/NĐ-CP, chỉ được chạy trong vùng nước đã công bố và người tham gia phải được hướng dẫn, mặc áo phao. Nên hỏi đơn vị cho thuê về điều kiện cụ thể tại nơi mình chơi.
Bị ngã khỏi mô tô nước thì làm sao leo lên lại?
Bơi về phía đuôi xe, nơi có bậc lên, bám tay nắm và leo lên từ phía sau. Leo từ hai bên hông dễ làm xe lật. Nếu xe đã lật úp, làm theo nhãn hướng dẫn ở đuôi xe để lật lại đúng chiều.
Jet ski và mô tô nước khác nhau thế nào?
Không khác. Jet Ski là tên thương mại của hãng Kawasaki, được dùng quen miệng để gọi mọi loại mô tô nước. Tên chung chính xác là mô tô nước hoặc phương tiện thủy cá nhân.
