An toàn đường thủy dựa trên hai trụ: áo phao mặc trên người (không phải để dưới ghế) và luật tránh va mà mọi người lái đều phải biết. Quy tắc tránh va quốc tế (COLREG 1972) quy định rõ: hai tàu đối hướng thì cùng chuyển sang phải; hai tàu cắt hướng thì tàu nào thấy tàu kia ở mạn phải của mình phải nhường; tàu vượt luôn phải tránh tàu bị vượt.
Vì sao đuối nước nguy hiểm hơn ta nghĩ
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), đuối nước là một trong những nguyên nhân tử vong do thương tích hàng đầu trên thế giới, cướp đi hàng trăm nghìn sinh mạng mỗi năm. Ở Việt Nam, số liệu do Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội và các tổ chức quốc tế thường nêu là khoảng hai nghìn trẻ em tử vong vì đuối nước mỗi năm.
Điều ít người biết là đuối nước thường im lặng. Người sắp chìm hiếm khi la hét, vẫy tay như trên phim. Họ ngửa đầu ra sau, miệng sát mặt nước, hai tay đập xuống nước theo bản năng để giữ đầu nổi, không thể kêu cứu. Quá trình này có thể chỉ kéo dài chưa tới một phút. Người rơi khỏi thuyền mặc quần áo, đi giày, lại bị sốc vì nước lạnh hoặc va đập, càng chìm nhanh — kể cả người biết bơi.
Áo phao: chọn đúng, mặc đúng
Các loại áo phao thường gặp
| Loại | Đặc điểm | Dùng khi nào |
|---|---|---|
| Áo phao cứu sinh (loại tàu biển) | Phao lớn, có cổ đỡ đầu, giữ người bất tỉnh ngửa mặt lên | Tàu khách, tàu đi biển xa bờ |
| Áo phao thể thao (áo hỗ trợ nổi) | Gọn, dễ cử động, lực nổi thấp hơn, không tự lật người | Chèo thuyền kayak, mô tô nước, thuyền buồm nhỏ |
| Áo phao tự bơm hơi | Mỏng như dây đeo, tự bung khi gặp nước hoặc khi giật dây | Người lái thuyền cần cử động nhiều; phải kiểm tra định kỳ |
| Áo phao trẻ em | Có đai luồn giữa hai chân, cổ đỡ đầu | Mọi trẻ em trên thuyền |
Mặc đúng cách
- Chọn áo theo cân nặng ghi trên nhãn, không theo "cỡ chung".
- Cài hết mọi khoá, kéo chặt dây đai.
- Thử: nắm hai vai áo kéo lên. Nếu áo tuột lên qua cằm, tai — áo quá rộng, khi xuống nước sẽ tuột khỏi người.
- Trẻ em luôn cài đai giữa hai chân.
- Mặc từ lúc bước xuống thuyền, không đợi "khi nào cần mới mặc". Tai nạn trên nước thường xảy ra trong vài giây, không đủ thời gian lục tìm áo dưới ghế.
Áo phao để lâu ngoài nắng, ẩm mốc, rách vỏ, xẹp phao thì mất lực nổi. Phao tròn, phao bè trên tàu cũng cần kiểm tra. Hành khách có quyền yêu cầu áo phao đúng cỡ và từ chối đi nếu tàu không đủ áo.
Luật tránh va: những quy tắc cốt lõi
Trên biển, Quy tắc quốc tế phòng ngừa đâm va trên biển năm 1972 (thường gọi tắt COLREG) do Tổ chức Hàng hải Quốc tế quản lý là "luật giao thông" chung. Việt Nam là thành viên, và trên đường thủy nội địa áp dụng Luật Giao thông đường thủy nội địa cùng các văn bản hướng dẫn, với nhiều nguyên tắc tương đồng. Những quy tắc cốt lõi:
Đối hướng: cùng rẽ phải
Hai tàu máy đi ngược chiều thẳng vào nhau, có nguy cơ đâm va: cả hai cùng chuyển hướng sang phải, để đi qua nhau bằng mạn trái. Giống như đi bên phải đường.
Cắt hướng: ai thấy tàu kia bên phải thì nhường
Hai tàu máy đi cắt hướng nhau: tàu nào thấy tàu kia ở mạn phải của mình là tàu phải nhường đường. Tàu nhường nên rẽ phải để đi qua phía sau đuôi tàu kia, tránh cắt ngang mũi. Tàu được nhường giữ nguyên hướng và tốc độ để bên kia đoán được — nhưng nếu thấy bên kia không tránh thì vẫn phải tự hành động.
Vượt: tàu vượt luôn phải tránh
Tàu nào đang đuổi kịp từ phía sau thì tàu đó chịu trách nhiệm tránh, bất kể là tàu máy hay thuyền buồm, cho đến khi đã vượt hẳn và cách xa.
Thứ tự nhường đường
Nói đơn giản, phương tiện dễ điều động phải nhường phương tiện khó điều động hơn. Theo COLREG, tàu máy nhường thuyền buồm (trừ khi thuyền buồm đang vượt nó), và cả hai nhường tàu đang đánh bắt cá bằng lưới, tàu mất khả năng điều động, tàu bị hạn chế khả năng điều động.
Luồng hẹp: nhường tàu lớn
Trong luồng hẹp, phương tiện nhỏ, thuyền buồm không được cản trở tàu chỉ có thể đi trong luồng. Một chiếc tàu hàng lớn trên sông cần hàng trăm mét để dừng và gần như không thể rẽ gấp. Người lái thuyền nhỏ đừng bao giờ đặt cược rằng tàu lớn sẽ tránh mình.
Trách nhiệm chung
Quy tắc quan trọng nhất lại là quy tắc ít được nhắc: mọi tàu phải luôn cảnh giới bằng mắt và tai, đi tốc độ an toàn phù hợp tầm nhìn và mật độ, và có nghĩa vụ làm mọi cách để tránh va chạm — "đúng luật" không phải lý do để đâm vào nhau.
Đèn và âm hiệu: nói chuyện khi trời tối
Ban đêm, tàu thuyền nhận ra nhau qua đèn tín hiệu hàng hải: đèn đỏ ở mạn trái, đèn xanh lục ở mạn phải, đèn trắng ở đuôi và trên cột. Thấy cả đỏ lẫn xanh của tàu kia nghĩa là nó đang hướng thẳng về phía mình. Thấy đèn đỏ của tàu kia nghĩa là nó đang đi ngang từ phải qua trái trước mặt mình — mình đang ở phía có trách nhiệm nhường.
Âm hiệu bằng còi cũng có quy ước. Theo COLREG, một tiếng ngắn: "tôi đang chuyển hướng sang phải"; hai tiếng ngắn: "tôi đang chuyển hướng sang trái"; ba tiếng ngắn: "tôi đang chạy lùi"; từ năm tiếng ngắn liên tiếp trở lên: "tôi không hiểu ý định của anh" hoặc nghi ngờ tàu kia không tránh đủ.
Những tình huống tai nạn hay gặp trên sông nước Việt Nam
- Đò ngang, đò dọc chở quá số người, không đủ áo phao — kiểu tai nạn từng gây nhiều thương vong ở các vùng sông nước.
- Thuyền nhỏ bị sóng tàu lớn đánh lật khi đi sát tàu hàng, sà lan.
- Đâm vào trụ cầu, rọ đá, đăng đáy khi trời tối hoặc nước lũ xiết.
- Ra biển khi có lệnh cấm hoặc bỏ qua cảnh báo gió mạnh.
- Uống rượu bia rồi điều khiển phương tiện — cũng bị cấm và xử phạt như trên đường bộ.
- Trẻ em chơi gần mép nước, cầu tàu không có người lớn trông.
Khi có người rơi xuống nước
- Hô to "người rơi xuống nước" và chỉ tay liên tục về phía người đó — một người chỉ làm việc này, không rời mắt.
- Ném vật nổi: phao tròn, áo phao, can rỗng, thùng xốp.
- Giảm ga, quay đầu từ từ, tiếp cận người dưới nước từ phía cuối gió, tắt máy hoặc về số không khi đã gần để chân vịt không gây thương tích.
- Không nhảy xuống cứu nếu không được huấn luyện. Nhiều vụ đuối nước có thêm nạn nhân là chính người cứu. Hãy "với – ném – chèo", tức với bằng sào, ném vật nổi, chèo thuyền tới — chỉ xuống nước khi không còn cách nào khác và có áo phao.
- Gọi 112 — số khẩn cấp tìm kiếm cứu nạn ở Việt Nam.
Góc nhìn hôm nay
Hầu hết tai nạn đường thủy đều có chung một mẫu: chủ quan vì "chỉ đi gần thôi", "biển hôm nay êm", "tôi bơi giỏi". Áo phao trên người, biết luật tránh va, xem dự báo và không uống rượu bia — bốn việc đơn giản đó ngăn được phần lớn thương vong.
Muốn học bài bản, có thể tìm các khoá học bơi và kỹ năng an toàn dưới nước do các trung tâm thể thao, Hội Chữ thập đỏ tổ chức; người sở hữu phương tiện có thể học tại các trường đào tạo thuyền viên, người lái phương tiện thủy nội địa. Văn bản gốc của COLREG và Luật Giao thông đường thủy nội địa đều công khai, đọc trực tiếp sẽ thấy nhiều quy tắc rất đời thường.
Câu hỏi thường gặp
Hai thuyền đi ngược chiều nhau thì tránh thế nào?
Theo quy tắc tránh va quốc tế COLREG, hai tàu máy đối hướng có nguy cơ đâm va thì cả hai cùng chuyển hướng sang phải, đi qua nhau bằng mạn trái. Chuyển hướng sớm và rõ ràng để tàu kia nhận ra.
Thuyền nào phải nhường đường khi cắt hướng?
Tàu nào thấy tàu kia ở mạn phải của mình là tàu phải nhường. Tàu nhường nên rẽ phải để đi qua sau đuôi tàu kia; tàu được nhường giữ hướng và tốc độ nhưng vẫn phải hành động nếu thấy bên kia không tránh.
Mặc áo phao thế nào là đúng?
Chọn áo theo cân nặng ghi trên nhãn, cài hết khoá, kéo chặt dây đai, rồi nắm hai vai áo kéo lên để thử: áo không được tuột qua cằm. Trẻ em phải cài đai luồn giữa hai chân và mặc áo ngay từ lúc lên thuyền.
Đèn đỏ và đèn xanh trên tàu thuyền có ý nghĩa gì?
Đèn đỏ đặt ở mạn trái, đèn xanh lục ở mạn phải, đèn trắng ở đuôi và trên cột. Nhìn thấy đèn nào của tàu kia sẽ biết nó đang đi theo hướng nào so với mình.
Thấy người đuối nước có nên nhảy xuống cứu không?
Không nên nếu chưa được huấn luyện cứu đuối. Hãy với bằng sào, ném vật nổi như phao, can rỗng, hoặc chèo thuyền tới gần, đồng thời gọi 112. Nhiều vụ đuối nước có thêm nạn nhân là chính người nhảy xuống cứu.
