Một tay đua MotoGP mặc trên người bốn lớp bảo vệ chính: mũ bảo hiểm đạt chuẩn riêng của FIM, bộ đồ da có túi khí tự bung khi ngã, găng tay và giày có giáp cứng, cùng giáp lưng và giáp ngực. Từ năm 2018, túi khí trong bộ đồ da là bắt buộc ở cả ba hạng MotoGP, Moto2 và Moto3. Nhờ những thứ này, phần lớn cú ngã ở hơn 200 km/h ngày nay kết thúc bằng việc tay đua tự đứng dậy đi bộ về garage.
Vì sao đồ bảo hộ là thứ quyết định sống còn
Khi ngã trên đường đua, tay đua đối mặt hai kiểu tổn thương: mài mòn khi trượt dài trên mặt nhựa và sỏi, và va đập khi đầu, vai, lưng đập xuống đất hoặc va vào xe, rào chắn. Mỗi món đồ bảo hộ được thiết kế để xử lý một hoặc cả hai.
Thập niên 1950–1960, tay đua mặc áo da mỏng, đội mũ dạng nửa đầu bằng vỏ cứng và lót bần. Chấn thương nặng và tử vong là chuyện thường. Sự thay đổi diễn ra từng bước: mũ kín toàn mặt phổ biến từ thập niên 1970, giáp lưng từ thập niên 1980–1990, túi khí từ cuối thập niên 2000. Cùng với vùng thoát hiểm rộng hơn trên đường đua, chúng làm tỉ lệ tử vong trong đua Grand Prix giảm rõ rệt.
Mũ bảo hiểm: món quan trọng nhất
Mũ đua là loại kín toàn mặt (fullface). Cấu tạo gồm ba phần chính:
- Vỏ ngoài bằng sợi carbon hoặc vật liệu tổng hợp nhiều lớp, cứng và nhẹ, có nhiệm vụ phân tán lực va chạm ra diện rộng và chống vật sắc đâm xuyên.
- Lớp xốp hấp thụ va đập (thường là xốp EPS) bên trong — lớp này bẹp lại khi bị đập để giảm gia tốc tác động lên não. Đã bẹp thì không phục hồi, nên mũ đã va mạnh phải thay.
- Lớp lót êm và đệm má giữ mũ ôm khít đầu.
Từ năm 2019, các giải đua đường trường của FIM bắt buộc mũ phải qua chương trình chứng nhận riêng của FIM (FRHPhe-01), với các bài thử khắt khe hơn tiêu chuẩn mũ đi đường, kể cả thử va đập xiên để giảm chấn thương do xoay đầu. Phiên bản tiếp theo của chuẩn này đang được áp dụng dần.
Một vài chi tiết riêng của mũ đua:
- Đệm má tháo khẩn cấp: có quai kéo màu đỏ để nhân viên y tế rút đệm má ra trước khi tháo mũ, tránh làm xoay cổ người bị thương.
- Lớp phim xé (tear-off) dán trên kính để tay đua xé bỏ khi kính bám bẩn, côn trùng.
- Cánh gió nhỏ phía sau giúp mũ ổn định ở tốc độ cao, giảm lực kéo lên cổ khi tay đua ngẩng đầu khỏi bình xăng ở cuối đoạn thẳng.
Bộ đồ da và túi khí
Lớp da
Bộ đồ đua là một mảnh liền, may từ da bò hoặc da kangaroo. Da kangaroo mỏng và nhẹ hơn nhưng vẫn rất bền, nên được nhiều tay đua chuyên nghiệp ưa dùng. Ở vai, hông, đầu gối — nơi chạm đất trước khi trượt — da được may hai lớp và gắn thêm miếng trượt bằng nhựa cứng hoặc titan. Đường may được giấu vào trong hoặc may nhiều lớp để không bung khi bị mài.
Phía trong có giáp mềm hoặc cứng ở vai, khuỷu tay, hông, đầu gối. Ở châu Âu, giáp này được thử theo bộ tiêu chuẩn EN 1621 (phần 1 cho tay chân, phần 2 cho lưng, phần 3 cho ngực), chia hai cấp, cấp 2 bảo vệ tốt hơn. Toàn bộ trang phục đi mô tô được đánh giá theo tiêu chuẩn EN 17092, xếp hạng từ C đến AAA theo khả năng chống mài và va đập.
Bộ đồ đua có thêm "cái bướu" (hump) sau gáy. Nó vừa giúp luồng khí đi êm sau mũ khi tay đua nằm rạp, vừa là chỗ đặt bộ điều khiển và bình khí của túi khí, có khi kèm túi nước uống.
Túi khí: bung trong vài chục mili giây
Hai hệ thống túi khí phổ biến nhất trong đua là của các hãng Ý Dainese và Alpinestars. Bên trong bộ đồ có cảm biến gia tốc, con quay hồi chuyển và thường cả GPS. Phần mềm liên tục theo dõi chuyển động của thân người; khi nhận ra kiểu chuyển động của một cú ngã, nó kích bình khí để túi bung ra — chỉ trong khoảng vài chục mili giây, kịp trước khi người chạm đất.
Túi khí bao quanh vai, xương đòn, ngực và có loại cả lưng — những vùng hay gãy nhất khi ngã từ xe. Sau một thời gian ngắn, túi xẹp dần để tay đua cử động lại bình thường. FIM bắt buộc túi khí ở các hạng Grand Prix từ năm 2018. Ngày nay túi khí cũng đã có trong áo khoác, áo gile dành cho người đi đường.
Găng tay, giày và giáp thân
Găng tay đua thường bằng da kangaroo, có vỏ cứng bằng carbon hoặc titan ở khớp ngón. Ở gót bàn tay có miếng trượt cứng để bảo vệ xương thuyền — xương nhỏ ở cổ tay rất hay gãy khi người ngã chống tay. Nhiều găng có dải nối ngón út với ngón áp út để ngón út không bị bẻ ngược khi bàn tay trượt trên đường.
Giày đua cao gần tới bắp chân, có khung chống xoắn cổ chân, ống đồng, và miếng trượt ở mũi giày vì mũi chân cũng chạm đất khi ôm cua.
Giáp lưng và giáp ngực bảo vệ cột sống và lồng ngực. Giáp lưng đã có mặt trong đua từ lâu; giáp ngực được FIM đưa vào yêu cầu bắt buộc ở các hạng Grand Prix muộn hơn, vì ngực là vùng dễ bị xe hoặc tay lái đè trúng khi ngã.
| Món đồ | Chống gì | Chi tiết đáng chú ý |
|---|---|---|
| Mũ fullface | Va đập đầu, xoay đầu | Chuẩn FIM riêng, đệm má tháo khẩn cấp |
| Bộ đồ da liền | Mài mòn, va đập | Da hai lớp ở vùng chạm đất, giáp vai, khuỷu, hông, gối |
| Túi khí | Va đập vai, ngực, lưng | Cảm biến tự kích hoạt, bắt buộc từ 2018 |
| Găng tay | Gãy cổ tay, ngón tay | Miếng trượt gót bàn tay, dải nối ngón |
| Giày | Xoắn, gãy cổ chân | Khung chống xoắn, miếng trượt mũi |
| Giáp lưng, ngực | Cột sống, lồng ngực | Đạt chuẩn EN 1621-2, EN 1621-3 |
Đồ bảo hộ không thay được vùng thoát hiểm
Bộ đồ tốt nhất thế giới vẫn có giới hạn. Nó giúp sống sót khi trượt trên sỏi và va vào hàng rào đệm khí — những thứ trường đua được thiết kế để có. Nó không cứu được người đập thẳng vào tường đá, cột điện hay đầu xe khác ở tốc độ cao. Chính vì vậy đua đường phố như Isle of Man TT vẫn có người chết dù tay đua mặc đồ hiện đại không kém MotoGP.
Điều này cũng đúng trên đường công cộng: đồ bảo hộ giảm nặng nhẹ của chấn thương, nhưng thứ cứu mạng đầu tiên vẫn là tốc độ phù hợp và giữ khoảng cách.
Góc nhìn hôm nay: người đi xe máy ở Việt Nam nên chọn gì
Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ (hiệu lực từ 1/1/2025) bắt buộc người lái và người ngồi sau trên mô tô, xe gắn máy phải đội mũ bảo hiểm và cài quai đúng quy cách. Mũ bán ở Việt Nam phải đạt quy chuẩn QCVN 2:2021/BKHCN và có dấu hợp quy CR. Đó là mức tối thiểu. Với người đi xe phân khối lớn hoặc đi đường dài, vài gợi ý từ chính kinh nghiệm đường đua:
- Ưu tiên mũ fullface. Phần cằm là vùng hay va đập nhất khi ngã về phía trước — mũ nửa đầu bỏ trống hoàn toàn vùng này. Mũ nhập khẩu thường ghi thêm chuẩn ECE 22.06 (châu Âu) hoặc DOT (Mỹ).
- Thay mũ sau cú va mạnh, kể cả khi bề ngoài không nứt, vì lớp xốp bên trong đã bẹp. Nhiều nhà sản xuất khuyên thay mũ sau khoảng năm năm sử dụng.
- Áo khoác vải lưới có giáp hợp với khí hậu nóng hơn đồ da, vẫn có giáp vai, khuỷu, lưng đạt chuẩn EN 1621.
- Găng tay và giày cổ cao — bàn tay và mắt cá là hai vùng bị thương nhiều nhất ở các cú ngã tốc độ thấp trong phố.
- Cân nhắc áo túi khí nếu thường xuyên chạy đường trường; giá đã giảm nhiều so với chục năm trước.
Người đi xe phân khối lớn có câu cửa miệng tiếng Anh "All The Gear, All The Time" — mặc đủ đồ, mọi lúc. Câu đó đúng với cả chuyến đi ngắn ra đầu phố, vì phần lớn tai nạn xảy ra trên chính những con đường quen.
Câu hỏi thường gặp
Túi khí trên bộ đồ đua MotoGP hoạt động thế nào?
Bên trong bộ đồ có cảm biến gia tốc, con quay hồi chuyển và GPS theo dõi chuyển động của tay đua. Khi phần mềm nhận ra một cú ngã, nó kích bình khí để túi bung ra quanh vai, ngực, lưng trong vài chục mili giây. Túi khí bắt buộc ở các hạng Grand Prix từ năm 2018.
Vì sao đồ đua mô tô làm bằng da kangaroo?
Da kangaroo mỏng và nhẹ hơn da bò nhưng vẫn chống mài mòn rất tốt, nên giúp tay đua cử động linh hoạt mà không giảm độ an toàn. Nhiều bộ đồ kết hợp da kangaroo ở vùng cần mềm và da bò hai lớp ở vùng hay chạm đất.
Mũ bảo hiểm đua MotoGP khác mũ thường thế nào?
Mũ đua phải đạt chương trình chứng nhận riêng của FIM, khắt khe hơn chuẩn mũ đi đường, gồm cả thử va đập xiên. Mũ có vỏ carbon, đệm má tháo khẩn cấp cho y tế, kính có lớp phim xé và cánh gió nhỏ giúp ổn định ở tốc độ cao.
Mũ bảo hiểm xe máy ở Việt Nam phải đạt chuẩn gì?
Mũ bảo hiểm cho người đi mô tô, xe máy bán tại Việt Nam phải đạt quy chuẩn QCVN 2:2021/BKHCN và có dấu hợp quy CR. Người lái và người ngồi sau phải đội mũ và cài quai đúng quy cách theo luật giao thông.
Bao lâu nên thay mũ bảo hiểm một lần?
Mũ phải thay ngay sau một cú va mạnh, kể cả khi bề ngoài không nứt, vì lớp xốp hấp thụ va đập bên trong đã bị bẹp. Nếu không va chạm, nhiều nhà sản xuất khuyên thay sau khoảng năm năm vì vật liệu lão hoá theo thời gian.
