Đua ghe ngo của người Khmer Nam Bộ trong lễ hội Oóc Om Bóc

Đua ghe ngo là nghi lễ – thể thao trên sông của đồng bào Khmer Nam Bộ, diễn ra trong lễ Oóc Om Bóc vào khoảng rằm tháng 10 âm lịch, mùa nước lên sau vụ lúa. Mỗi chiếc ghe ngo dài khoảng 25–30 m, đẽo từ thân gỗ lớn, chở vài chục tay bơi, thuộc về một ngôi chùa Khmer. Nổi tiếng nhất là lễ hội đua ghe ngo ở Sóc Trăng (nay thuộc thành phố Cần Thơ) trên sông Maspero.

Lễ Oóc Om Bóc: tạ ơn mặt trăng

Người Khmer Nam Bộ có ba lễ lớn trong năm: Chôl Chnăm Thmây (Tết năm mới, khoảng giữa tháng 4 dương lịch), Sene Đôlta (lễ báo hiếu ông bà tổ tiên) và Oóc Om Bóc. Oóc Om Bóc diễn ra vào ngày rằm tháng Kađâk theo lịch Khmer, thường rơi vào khoảng rằm tháng 10 âm lịch, khi lúa đã trổ, nước trên đồng bắt đầu rút.

Theo quan niệm truyền thống, mặt trăng điều tiết mùa màng, nước và thời tiết. Lễ là dịp tạ ơn trăng đã cho một mùa thuận lợi. Tên gọi "Oóc Om Bóc" thường được giải thích là "đút cốm dẹp", gắn với nghi thức chính của đêm rằm.

Các nghi thức chính

• Cúng trăng: đêm rằm, các gia đình bày mâm lễ ngoài sân, hướng về phía trăng mọc, gồm cốm dẹp (lúa nếp non rang rồi giã dẹp), khoai, chuối, dừa, trái cây.
• Đút cốm dẹp: người già đút cốm dẹp vào miệng trẻ nhỏ, hỏi các em ước gì và chúc phúc. Câu trả lời của trẻ được coi là điềm báo cho năm tới.
• Thả đèn nước và thả đèn gió (đèn trời): đèn kết bằng thân chuối, tre, giấy, thả trôi trên sông hoặc bay lên trời, tiễn những điều không may và tạ ơn thần nước.
• Đua ghe ngo: phần sôi động nhất, diễn ra trên sông vào ngày hôm sau.

Lễ Oóc Om Bóc có nét tương đồng với lễ hội nước Bon Om Touk của Campuchia, cũng diễn ra vào mùa này và cũng có đua ghe trên sông — phản ánh nguồn gốc văn hoá chung của cộng đồng Khmer hai bên biên giới.

Chiếc ghe ngo: một con rắn thần trên sông

Hình dáng

Ghe ngo dài và thon, mũi và lái cong vút lên cao. Thân ghe thường dài khoảng 25–30 m, có chiếc dài hơn; ngang chỉ khoảng 1,2–1,5 m. Thân ghe sơn nhiều màu, vẽ hoa văn rắn thần Naga, chim thần Krud (Garuda), sóng nước, ngọn lửa. Mũi ghe có thể chạm hình đầu rắn, đầu chim hoặc vẽ đôi mắt. Trong văn hoá Khmer, Naga là thần nước, che chở cho Đức Phật — hình ảnh con ghe dài như thân rắn lướt trên mặt sông là có chủ ý.

Cách đóng ghe

Ghe ngo truyền thống làm từ thân gỗ lớn, thường là gỗ sao — loại gỗ dai, chịu nước, ít cong vênh. Thân ghe được đẽo, khoét và uốn bằng lửa, công phu kéo dài nhiều tháng. Việc đóng một chiếc ghe mới là chuyện lớn của cả phum sóc, có lễ cúng xin gỗ, lễ hạ thủy. Ngày nay gỗ lớn hiếm, nhiều ghe được ghép từ nhiều tấm, và việc giữ nghề đóng ghe là một mối lo của các chùa.

Ghe ngo thuộc về chùa

Đây là điểm khác biệt quan trọng: mỗi chiếc ghe ngo là tài sản chung của một ngôi chùa và phum sóc quanh chùa. Ngoài mùa đua, ghe được cất trong nhà ghe ở sân chùa, kê trên giá, che mái. Trước mùa lễ, các vị sư và bà con làm lễ rước ghe xuống nước. Thắng thua vì vậy là danh dự của cả cộng đồng, không phải của riêng đội bơi.

Đội bơi và nhịp bơi

Tay bơi là thanh niên trong phum sóc, phải tập luyện hàng tháng trước lễ hội. Nhiều nơi có cả đội ghe nữ. Nhịp bơi đều và nhanh, mỗi lần mái chèo đồng loạt cắm xuống là thân ghe dài nhô lên vọt tới. Hai bên bờ, tiếng hò reo, tiếng nhạc ngũ âm, tiếng trống của bà con cổ vũ không ngớt.

Đua thường theo lối đấu loại trực tiếp từng cặp ghe trên một đoạn sông, các ghe thắng đi tiếp vào vòng sau. Cự ly và thể lệ do ban tổ chức mỗi nơi quy định, nên mỗi lễ hội có thể khác nhau đôi chút.

Những nơi có đua ghe ngo

Đua ghe ngo diễn ra ở nhiều nơi có đông đồng bào Khmer sinh sống ở Nam Bộ. Lưu ý từ tháng 7 năm 2025 nhiều tỉnh đã sáp nhập, nên tên tỉnh dưới đây ghi cả tên cũ quen thuộc:

• Sóc Trăng (nay thuộc thành phố Cần Thơ): lễ hội lớn nhất, đua trên sông Maspero chảy qua trung tâm, thu hút ghe từ nhiều nơi về tranh tài. Lễ hội Oóc Om Bóc – đua ghe ngo Sóc Trăng được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
• Trà Vinh (nay thuộc tỉnh Vĩnh Long): đua ghe ngo gắn với khu Ao Bà Om và lễ hội Oóc Om Bóc của tỉnh.
• Bạc Liêu (nay thuộc tỉnh Cà Mau), Kiên Giang (nay thuộc tỉnh An Giang) và các vùng có đông đồng bào Khmer khác cũng tổ chức đua ghe ngo vào mùa lễ.

Ngoài lễ hội địa phương, đã có các giải đua ghe ngo khu vực đồng bằng sông Cửu Long, tập hợp các đội mạnh từ nhiều tỉnh.

Ghe ngo, thuyền rồng và đua thuyền lễ hội miền Bắc

Người ngoài thường gộp mọi cuộc đua thuyền vào chung một khái niệm "đua thuyền rồng", nhưng ba truyền thống khá khác nhau:

• Thuyền rồng thể thao có kích thước, số người chuẩn quốc tế, giữ nhịp bằng trống.
• Thuyền đua trong lễ hội làng ở miền Bắc, miền Trung mang những tục lệ của từng làng, thường gắn với tín ngưỡng thờ thần nước, Thành hoàng làng.
• Ghe ngo Khmer gắn với Phật giáo Nam tông và chùa, với lễ tạ ơn trăng, và có quy mô ghe, số tay bơi lớn hơn hẳn.

Điểm chung của cả ba là đều đòi hỏi sự đồng lòng của một tập thể đông người, và đều diễn ra trong mùa nước — thời điểm sông ngòi là trung tâm đời sống của cư dân lúa nước.

Góc nhìn hôm nay: đi xem lễ hội thế nào

Nếu muốn xem đua ghe ngo, nên xem lịch tổ chức của địa phương vào khoảng tháng 10–11 dương lịch (theo rằm tháng 10 âm lịch, mỗi năm một khác). Lễ hội lớn ở Sóc Trăng kéo dài vài ngày, có hội chợ, văn nghệ, thả đèn nước buổi tối. Đến sớm để có chỗ đứng trên bờ kè gần đích; sông đông người, cần trông trẻ em và tránh đứng sát mép bờ không có lan can.

Để hiểu sâu hơn, nên ghé các chùa Khmer nổi tiếng như chùa Dơi (Mahatup), chùa Kh'leang ở Sóc Trăng, xem nhà ghe nơi cất ghe ngo và hỏi chuyện các vị sư, người lớn tuổi trong phum sóc. Bảo tàng văn hóa Khmer ở Sóc Trăng và Trà Vinh cũng trưng bày ghe ngo cùng hiện vật lễ hội. Khi vào chùa, ăn mặc kín đáo, cởi giày dép theo hướng dẫn và xin phép trước khi chụp ảnh các vị sư.