Đua mô tô tốc độ ở châu Á và Đông Nam Á: chặng đua, tay đua, giải trẻ

Châu Á là nơi bán ra phần lớn số mô tô của thế giới, và đua mô tô tốc độ ở đây gắn chặt với thị trường ấy: MotoGP hiện có các chặng ở Nhật Bản, Malaysia, Thái Lan và Indonesia; các hãng Nhật thống trị nhiều thập kỷ; còn Đông Nam Á có hẳn những giải dành cho xe số gầm thấp — loại xe người dân đi hằng ngày. Thế hệ tay đua Đông Nam Á đầu tiên lên tới hạng MotoGP chỉ mới xuất hiện trong khoảng mười năm gần đây.

Nhật Bản: những hãng xe làm thay đổi môn đua

Đầu thập niên 1960, Honda, Suzuki và Yamaha mang những chiếc xe nhỏ, vòng tua cao sang đua ở châu Âu. Chỉ trong vài năm, các hãng Nhật thắng ở hầu hết các hạng dung tích nhỏ, rồi lên tới hạng 500cc. Từ thập niên 1970 đến đầu những năm 2000, xe Nhật gần như độc chiếm hạng cao nhất. Đến nay Honda và Yamaha vẫn là hai trong năm nhà sản xuất ở MotoGP.

Tay đua Nhật cũng có chỗ đứng riêng, nhất là ở các hạng nhỏ:

• Takazumi Katayama vô địch hạng 350cc năm 1977 — nhà vô địch thế giới Grand Prix người Nhật đầu tiên.
• Tetsuya Harada vô địch 250cc năm 1993; Daijiro Kato vô địch 250cc năm 2001; Hiroshi Aoyama là nhà vô địch cuối cùng của hạng 250cc năm 2009.
• Ai Ogura vô địch Moto2 năm 2024 rồi lên MotoGP năm 2025.

Chặng Grand Prix Nhật Bản từng diễn ra ở Suzuka; từ năm 2004 chuyển hẳn sang Twin Ring Motegi, đường đua do Honda sở hữu. Motegi nổi tiếng với nhiều đoạn phanh gấp liên tiếp — một bài kiểm tra nặng cho phanh và lốp.

Bốn chặng châu Á của MotoGP

Ngoài ra, Malaysia từng tổ chức Grand Prix ở Shah Alam trong thập niên 1990, Indonesia từng đua ở Sentul năm 1996–1997, và Ấn Độ có một chặng duy nhất năm 2023 tại đường đua Buddh.

Khí hậu nhiệt đới làm các chặng này khác châu Âu. Nhiệt độ mặt đường ở Sepang hay Buriram có thể vượt 50 độ C, đẩy lốp tới giới hạn nhiệt. Tay đua mất nhiều nước, phải tập luyện riêng cho cái nóng. Mưa nhiệt đới đến nhanh và rất to: năm 2022, cuộc đua MotoGP đầu tiên ở Mandalika bị hoãn khoảng một giờ vì mưa lớn. Hình ảnh người "thầy cầu tạnh mưa" đi dọc đường pit hôm đó lan khắp mạng xã hội.

Vì sao MotoGP cần Đông Nam Á

Ở Indonesia, Việt Nam, Thái Lan, Philippines, Malaysia, mô tô là phương tiện chính của hàng trăm triệu người. Các hãng Nhật bán ở khu vực này nhiều xe hơn nhiều lần so với ở châu Âu. Đối với họ, MotoGP là sân khấu quảng bá trước đúng tệp khách hàng lớn nhất.

Điều đó thấy rõ qua tài trợ: những tập đoàn năng lượng, đồ uống của Đông Nam Á từng đứng tên đội đua hoặc chặng đua. Đội Petronas Yamaha SRT có trụ sở gắn với đường đua Sepang chạy ở MotoGP từ 2019 đến 2021 và là nơi Fabio Quartararo bước lên hạng cao nhất trước khi vô địch năm 2021. Khán đài các chặng Sepang, Buriram và Mandalika thuộc loại đông nhất mùa giải.

Tay đua Đông Nam Á lên đỉnh cao

Trong nhiều thập kỷ, khán giả Đông Nam Á xem đua mà không có tay đua đồng hương ở hạng lớn. Điều đó bắt đầu thay đổi:

• Hafizh Syahrin (Malaysia) chạy hạng MotoGP năm 2018–2019 cùng đội Tech3 — tay đua Malaysia đầu tiên và cũng là tay đua Đông Nam Á đầu tiên ở hạng cao nhất trong kỷ nguyên MotoGP.
• Somkiat Chantra (Thái Lan) thắng chặng Moto2 rồi lên MotoGP năm 2025 với đội LCR Honda, trở thành tay đua Thái đầu tiên ở hạng này.
• Indonesia và Malaysia có nhiều tay đua ở Moto2 và Moto3; Indonesia có Mario Aji là gương mặt quen thuộc.

Phần lớn những tay đua này đi lên từ các chương trình đào tạo khu vực, nổi bật nhất là Asia Talent Cup — giải dành cho tay đua trẻ châu Á – châu Đại Dương, ra đời năm 2014, mọi người chạy cùng một mẫu xe 250cc như nhau để tài năng lộ ra rõ nhất. Thái Lan, Indonesia, Malaysia còn có giải "Talent Cup" quốc gia riêng.

Giải đua khu vực và xe số gầm thấp

Bên dưới MotoGP là Giải đua mô tô đường trường châu Á (Asia Road Racing Championship – ARRC), tổ chức từ năm 1996. ARRC có các hạng từ superbike 1.000cc, supersport 600cc, xe 250cc sản xuất đại trà cho tới một hạng rất "Đông Nam Á": xe số gầm thấp (underbone) khoảng 150cc — tức họ hàng của những chiếc xe số và xe côn tay mà người Việt đi hằng ngày, được độ lại cho đường đua.

Xe gầm thấp có giải đua quốc gia lâu đời ở Malaysia và Indonesia, kéo hàng chục nghìn khán giả mỗi chặng. Đây là môi trường nhiều tay đua chuyên nghiệp Đông Nam Á bắt đầu sự nghiệp — trên đường đua kín có tổ chức, không phải ngoài phố. Việt Nam cũng đã có tay đua và đội tham dự ARRC ở các hạng dung tích nhỏ trong những mùa gần đây.

Góc nhìn hôm nay: người Việt xem đua và học gì

Với người Việt, các chặng ở Buriram và Sepang là những chặng MotoGP gần nhất: một chuyến bay ngắn, khán đài đông kín người hâm mộ trong khu vực, giờ đua không lệch múi giờ. Khi đến, nên mua vé ở khu khán đài có mái che vì nắng và mưa nhiệt đới, mang theo nước, và đến sớm vì đường vào trường đua thường kẹt xe.

Người Việt đi mô tô có lẽ đông nhất thế giới tính theo đầu người, nhưng cũng chính vì thế mà hình ảnh "tập đua" ngoài phố là mối lo thường trực. Đua xe trái phép trên đường công cộng là hành vi bị pháp luật nghiêm cấm và xử lý nặng, và nó không đưa ai đến gần đường đua chuyên nghiệp hơn. Con đường thật của các tay đua Đông Nam Á là trường đua kín, giải đấu có giấy phép, huấn luyện viên, đồ bảo hộ đầy đủ — và rất nhiều năm tập.

Ai muốn tìm hiểu kỹ hơn có thể theo dõi kết quả ARRC và Asia Talent Cup để thấy những tên tuổi sẽ lên MotoGP vài năm tới, hoặc tham gia các khoá kỹ năng lái xe an toàn do các hãng xe tổ chức tại Việt Nam — nơi những nguyên tắc cơ bản như phanh, nhìn, vào cua được dạy đúng cách.