Kỷ lục tốc độ tuyệt đối trên đất liền hiện nay là 1.227,985 km/h (763,035 dặm/giờ), do xe phản lực Thrust SSC với phi công Andy Green lập ngày 15/10/1997 tại sa mạc Black Rock, bang Nevada, Mỹ. Đó là lần đầu tiên một chiếc xe trên mặt đất vượt tốc độ âm thanh, đạt khoảng Mach 1,02. Hơn một thế kỷ trước đó, kỷ lục đầu tiên được ghi nhận chỉ khoảng 63 km/h — và họ Campbell với những chiếc xe mang tên Bluebird giữ vai trò trung tâm ở quãng giữa.
Luật lập kỷ lục: vì sao phải chạy hai chiều
Kỷ lục tốc độ trên đất liền được Liên đoàn Ô tô Quốc tế (FIA) công nhận theo quy tắc chặt:
- Xe phải chạy qua một đoạn đo cố định — một dặm hoặc một km — ở tốc độ đã ổn định.
- Phải chạy hai lượt theo hai chiều ngược nhau, lượt về phải bắt đầu trong vòng một giờ sau lượt đi.
- Kỷ lục là tốc độ trung bình của hai lượt.
Chạy hai chiều để loại bỏ lợi thế của gió xuôi và độ dốc nhẹ của mặt đường. Một giờ là khoảng thời gian rất ngắn để đội kỹ thuật kiểm tra xe, thay lốp, nạp nhiên liệu, quay đầu — áp lực của mỗi lần lập kỷ lục nằm ở đây. FIA cũng tách các hạng: xe dẫn động bánh (động cơ quay bánh xe) và xe đẩy bằng phản lực, tên lửa.
Những năm đầu: từ xe điện đến bãi cát
Kỷ lục đầu tiên được ghi nhận rộng rãi năm 1898 tại Achères, gần Paris: bá tước Gaston de Chasseloup-Laubat lái một chiếc xe điện Jeantaud đạt khoảng 63 km/h. Năm 1899, Camille Jenatzy người Bỉ đưa chiếc xe điện hình viên đạn mang tên La Jamais Contente (Không bao giờ thoả mãn) vượt mốc 100 km/h, đạt khoảng 105,9 km/h. Những kỷ lục đầu tiên của loài người trên xe hơi thuộc về xe điện.
Sang thập niên 1920, các nhà lập kỷ lục cần đường thẳng dài và phẳng hơn đường bộ. Họ tìm tới bãi biển: Pendine Sands ở xứ Wales (Anh) và bãi biển Daytona ở Florida (Mỹ). Lúc thuỷ triều rút, bãi cát nén chặt thành đường chạy dài nhiều km. Năm 1927, Henry Segrave lái chiếc Sunbeam lớn tại Daytona, lần đầu vượt 200 dặm/giờ (khoảng 322 km/h). Cũng năm đó, J. G. Parry-Thomas tử nạn tại Pendine khi cố đòi lại kỷ lục trên chiếc xe tên "Babs".
Họ Campbell và những chiếc Bluebird
Malcolm Campbell và Blue Bird
Malcolm Campbell, người Anh, đặt tên cho xe đua của mình là Blue Bird, lấy cảm hứng từ vở kịch Con chim xanh của Maurice Maeterlinck. Từ năm 1924 đến 1935, ông lập kỷ lục tốc độ trên đất liền nhiều lần, chuyển từ Pendine sang Daytona.
Khi tốc độ lên quá cao, bãi biển không còn đủ dài và phẳng. Năm 1935, Campbell đưa Blue Bird tới hồ muối khô Bonneville ở bang Utah, Mỹ, và ngày 3/9/1935 đạt trung bình 301,129 dặm/giờ (khoảng 484,6 km/h) — lần đầu tiên một chiếc xe vượt 300 dặm/giờ. Bonneville từ đó thành "thánh địa" của giới săn tốc độ: mặt muối cứng, bằng phẳng, dài hàng chục km.
Malcolm Campbell còn lập kỷ lục tốc độ trên mặt nước với thuyền Blue Bird K3 và K4 cuối thập niên 1930. Ông mất năm 1948 vì bệnh, không phải tai nạn.
Donald Campbell: Bluebird CN7 và hai kỷ lục cùng năm
Con trai ông, Donald Campbell, tiếp nối với tên Bluebird (viết liền). Chiếc Bluebird CN7 là xe dẫn động bánh dùng động cơ tua-bin khí Bristol-Siddeley Proteus truyền lực xuống cả bốn bánh. Sau một tai nạn nặng tại Bonneville năm 1960, xe được sửa lại và đưa sang hồ muối Lake Eyre ở Nam Úc.
Ngày 17/7/1964, trên mặt muối ẩm ướt sau mưa, Donald đạt 403,10 dặm/giờ (khoảng 648,7 km/h). Ngày 31/12/1964, ông lập kỷ lục tốc độ trên mặt nước với thuyền Bluebird K7 trên hồ Dumbleyung ở Tây Úc. Donald Campbell là người duy nhất lập cả kỷ lục đất liền lẫn mặt nước trong cùng một năm.
Ngày 4/1/1967, khi cố vượt 300 dặm/giờ trên mặt nước tại hồ Coniston Water (Anh), thuyền K7 bị nhấc khỏi mặt nước, lộn và vỡ tan. Donald tử nạn. Xác thuyền được trục vớt năm 2001; sau nhiều năm phục chế bởi một nhóm tình nguyện, K7 đã nổ máy và lướt lại trên mặt nước năm 2018 trong các lượt chạy thử ở Scotland.
Kỷ nguyên phản lực và tên lửa
Đầu thập niên 1960, người Mỹ bắt đầu dùng động cơ phản lực đẩy xe thay vì quay bánh. Lực đẩy không còn bị giới hạn bởi độ bám của lốp, nên tốc độ tăng vọt.
- 1963–1965: Craig Breedlove với các xe Spirit of America lần lượt vượt 400, 500 rồi 600 dặm/giờ tại Bonneville. Ông và đối thủ Art Arfons giành đi giật lại kỷ lục nhiều lần trong vài năm.
- 1970: Gary Gabelich lái xe tên lửa Blue Flame đạt khoảng 1.001,7 km/h (622,4 dặm/giờ) tại Bonneville — lần đầu vượt mốc 1.000 km/h.
- 1983: doanh nhân người Anh Richard Noble tự lái Thrust2 đạt khoảng 1.019,5 km/h (633,5 dặm/giờ) tại sa mạc Black Rock, đưa kỷ lục về Anh.
Thrust SSC: chiếc xe vượt tốc độ âm thanh
Richard Noble tiếp tục dẫn dắt dự án Thrust SSC (SuperSonic Car). Xe dài khoảng 16,5 m, nặng khoảng 10 tấn, dùng hai động cơ phản lực turbofan Rolls-Royce Spey đặt hai bên buồng lái. Người lái là Andy Green, phi công Không quân Hoàng gia Anh.
Vấn đề khó nhất không phải công suất mà là khí động học khi gần tốc độ âm thanh: sóng xung kích hình thành quanh thân xe có thể nhấc xe lên hoặc đè xuống bất ngờ. Đội thiết kế dùng mô phỏng máy tính và thử nghiệm kỹ trước khi chạy thật.
Ngày 15/10/1997 tại Black Rock, Thrust SSC chạy hai lượt với trung bình 763,035 dặm/giờ (1.227,985 km/h), tương đương khoảng Mach 1,02 ở điều kiện không khí hôm đó. Người chứng kiến kể lại tiếng nổ âm thanh (sonic boom) vang khắp sa mạc. Kỷ lục được lập gần đúng 50 năm sau khi máy bay Bell X-1 lần đầu vượt tốc độ âm thanh năm 1947.
Thrust SSC hiện được trưng bày tại Bảo tàng Giao thông Coventry (Coventry Transport Museum) ở Anh, cạnh chiếc Thrust2.
Sau Thrust SSC: dự án Bloodhound
Dự án Bloodhound (sau đổi tên Bloodhound LSR) đặt mục tiêu 1.000 dặm/giờ (khoảng 1.609 km/h), kết hợp động cơ phản lực với tên lửa, vẫn do Andy Green lái. Năm 2019, trong các lượt chạy thử tại hồ khô Hakskeen Pan ở Nam Phi, xe đạt khoảng 1.010 km/h (628 dặm/giờ) — chưa phải lượt lập kỷ lục. Dự án sau đó gặp khó khăn về tài chính và tạm dừng. Tính đến nay, kỷ lục năm 1997 vẫn đứng vững.
Dòng thời gian các mốc chính
| Năm | Người lái | Xe | Địa điểm | Tốc độ xấp xỉ |
|---|---|---|---|---|
| 1898 | Gaston de Chasseloup-Laubat | Jeantaud (điện) | Achères, Pháp | 63 km/h |
| 1899 | Camille Jenatzy | La Jamais Contente (điện) | Achères, Pháp | 106 km/h |
| 1927 | Henry Segrave | Sunbeam | Daytona, Mỹ | 328 km/h |
| 1935 | Malcolm Campbell | Blue Bird | Bonneville, Mỹ | 484,6 km/h |
| 1964 | Donald Campbell | Bluebird CN7 (tua-bin, dẫn động bánh) | Lake Eyre, Úc | 648,7 km/h |
| 1970 | Gary Gabelich | Blue Flame (tên lửa) | Bonneville, Mỹ | 1.001,7 km/h |
| 1983 | Richard Noble | Thrust2 (phản lực) | Black Rock, Mỹ | 1.019,5 km/h |
| 1997 | Andy Green | Thrust SSC (phản lực) | Black Rock, Mỹ | 1.228,0 km/h |
Góc nhìn hôm nay: còn lại gì để xem và học
Lịch sử kỷ lục tốc độ là lịch sử của kỹ thuật và của rủi ro: nhiều người đã mất mạng để đẩy con số lên. Mỗi bước tiến đều đến từ chuẩn bị tỉ mỉ, đo lường độc lập và luật chạy hai chiều nghiêm ngặt, không phải từ liều lĩnh.
- Coventry Transport Museum (Anh): Thrust SSC và Thrust2.
- Ruskin Museum ở Coniston (Anh): câu chuyện của Donald Campbell và thuyền Bluebird K7.
- National Motor Museum ở Beaulieu (Anh): trưng bày một số xe kỷ lục của thời Campbell và Segrave.
- Bonneville Speed Week ở Utah: sự kiện thường niên mỗi tháng 8, nơi hàng trăm đội nghiệp dư mang xe tự chế tới săn kỷ lục theo từng hạng — khi mặt muối đủ điều kiện.
- Sách: Richard Noble viết hồi ký về hai dự án Thrust; nhiều sách tiếng Anh về họ Campbell có ở các thư viện lớn.
Câu hỏi thường gặp
Xe nhanh nhất thế giới trên mặt đất là xe nào?
Thrust SSC giữ kỷ lục tốc độ tuyệt đối trên đất liền với 1.227,985 km/h, lập ngày 15/10/1997 tại sa mạc Black Rock, Nevada. Xe dùng hai động cơ phản lực Rolls-Royce Spey và do Andy Green điều khiển. Đây là chiếc xe đầu tiên vượt tốc độ âm thanh.
Bluebird là xe gì?
Blue Bird và Bluebird là tên những chiếc xe và thuyền lập kỷ lục của cha con Malcolm và Donald Campbell người Anh. Malcolm lần đầu vượt 300 dặm/giờ trên đất liền năm 1935 ở Bonneville. Donald lập kỷ lục 648,7 km/h năm 1964 bằng Bluebird CN7 tại Lake Eyre, Úc.
Vì sao kỷ lục tốc độ phải chạy hai chiều?
Chạy hai lượt theo hai chiều ngược nhau rồi lấy trung bình giúp loại bỏ lợi thế của gió xuôi và độ dốc mặt đường. Theo luật FIA, lượt về phải bắt đầu trong vòng một giờ sau lượt đi. Kỷ lục chạy một chiều không được công nhận theo chuẩn này.
Ai là người đầu tiên lái xe vượt 1.000 km/h?
Gary Gabelich người Mỹ, lái xe tên lửa Blue Flame tại hồ muối Bonneville năm 1970, đạt khoảng 1.001,7 km/h. Kỷ lục này đứng vững đến năm 1983 khi Richard Noble lái Thrust2 đạt khoảng 1.019,5 km/h.
Bonneville Salt Flats là gì?
Đó là vùng hồ muối khô rộng lớn ở bang Utah, Mỹ, có mặt muối cứng và bằng phẳng, dài hàng chục km. Từ năm 1935 khi Malcolm Campbell tới lập kỷ lục, nơi đây trở thành địa điểm săn tốc độ nổi tiếng nhất thế giới, với sự kiện Speed Week hằng năm.
