Xem động vật hoang dã có trách nhiệm nghĩa là quan sát mà không làm thay đổi hành vi của con vật: giữ khoảng cách, không cho ăn, không vây bắt, không dùng âm thanh hay ánh sáng để dụ, và không ủng hộ những dịch vụ nuôi nhốt trá hình. Với những cảnh rượt đuổi trong tự nhiên — báo săn rình linh dương, chim săn mồi lao xuống — sự có mặt vụng về của người xem có thể làm hỏng cả cuộc săn, thậm chí khiến con vật mất bữa ăn sống còn.
Người xem ảnh hưởng đến cuộc săn thế nào
Ở các khu bảo tồn Đông Phi, chuyện nhiều xe du lịch vây quanh một con báo săn đang rình mồi đã được nhắc đến nhiều lần. Những rủi ro thường được nêu:
- Lộ vị trí. Xe dừng thành cụm báo hiệu cho sư tử, linh cẩu biết có báo săn — và có thể có con mồi vừa hạ.
- Chặn đường chạy. Xe đỗ giữa báo và con mồi làm hỏng cú bứt tốc; xe chạy theo làm con mồi sợ hãi bỏ chạy sớm.
- Tốn thời gian săn. Báo săn thường săn vào giờ mát; mất một buổi vì bị quấy rầy có thể nghĩa là đói thêm một ngày, với báo mẹ đang nuôi con thì càng nghiêm trọng.
Vì vậy nhiều khu bảo tồn ở Kenya, Tanzania đã ban hành quy tắc cho xe du lịch: giới hạn số xe quanh một con vật, cấm rời đường mòn ở một số khu, cấm đuổi theo động vật. Mức độ thực thi khác nhau theo nơi.
Bảy nguyên tắc cơ bản
- Giữ khoảng cách. Nếu con vật ngừng làm việc của nó để nhìn bạn, đổi hướng đi, hay tỏ ra căng thẳng — bạn đã ở quá gần. Dùng ống nhòm, ống kính tele thay vì tiến lại.
- Không cho ăn. Thức ăn của người làm thú hoang mất sợ, kéo chúng lại gần đường xá và khu dân cư, dễ bị xe cán hoặc bị giết vì gây phiền. Khỉ ở nhiều điểm du lịch là ví dụ rõ nhất.
- Không dụ bằng âm thanh, ánh sáng. Phát tiếng chim từ điện thoại để chim bay lại có thể làm chim bỏ tổ, tốn sức bảo vệ lãnh thổ. Đèn pin chiếu thẳng vào mắt thú đêm làm chúng loá, dễ bị kẻ săn tóm.
- Không can thiệp vào cuộc săn. Cảnh con mồi bị bắt có thể khó chịu, nhưng kẻ săn cũng cần ăn, có khi đang nuôi con. Đuổi kẻ săn đi để "cứu" con mồi là phá vỡ cân bằng mà mình không thấy hết.
- Đi đúng đường mòn, nghe hướng dẫn viên. Đường mòn giảm giẫm đạp thảm thực vật và tổ chim làm trên mặt đất.
- Nhỏ tiếng, đi nhóm nhỏ. Nhóm đông, ồn ào làm thú bỏ chạy từ xa, chẳng ai được xem.
- Mang rác về. Túi nilon, nắp chai trong rừng, trên biển có thể bị thú ăn phải.
Những dịch vụ cần tránh
| Dịch vụ | Vì sao nên tránh |
|---|---|
| Chụp ảnh ôm, bế thú hoang (khỉ, cu li, rắn, hổ con) | con vật thường bị bắt từ tự nhiên, bị nhổ răng, cắt móng hoặc dùng thuốc để "ngoan" |
| Cưỡi voi, xem thú biểu diễn | huấn luyện thường dựa vào đánh đập, giam giữ kéo dài |
| Cho cá, rùa, cá heo hoang ăn để chụp ảnh | làm thay đổi tập tính, thu hút thú tới gần tàu thuyền |
| "Trại cứu hộ" cho khách bế thú non | cơ sở cứu hộ thật hạn chế tối đa tiếp xúc người để thú có thể trở về tự nhiên |
| Mua đồ lưu niệm từ ngà, sừng, da, mai rùa | tiếp tay cho săn bắt; mua bán loài nguy cấp có thể vi phạm pháp luật |
Một mẹo đơn giản: nếu nơi đó cho bạn chạm vào thú hoang, nhiều khả năng đó không phải nơi bảo tồn đúng nghĩa.
Chụp ảnh và quay phim: đẹp không đáng đổi bằng sự yên ổn của con vật
- Không dùng đèn flash với thú đêm và chim đang ấp.
- Drone: nhiều vườn quốc gia cấm hoặc yêu cầu xin phép. Tiếng drone có thể làm chim bỏ tổ, làm đàn thú chạy tán loạn.
- Không đăng vị trí chính xác của tổ chim hiếm, hang thú — kẻ săn trộm và người buôn chim cũng đọc mạng xã hội.
- Kiên nhẫn thay vì dàn dựng. Những bức ảnh rượt đuổi đẹp nhất thường đến từ người chờ hàng giờ ở cùng một chỗ, không phải người lái xe đuổi theo.
Xem động vật hoang dã ở Việt Nam: đi đâu, xem gì
Việt Nam không có báo săn hay đàn linh dương, nhưng có nhiều cảnh tự nhiên đáng đi xem nếu biết chọn nơi và mùa.
- Vườn quốc gia Cát Tiên: một trong những nơi xem thú và chim tốt nhất phía Nam. Có tour đi đêm soi thú (hươu, nai, cầy) do kiểm lâm dẫn, đầu cầu quan sát ở Bàu Sấu; khu này cũng có trung tâm cứu hộ gấu và linh trưởng.
- Vườn quốc gia Cúc Phương: có Trung tâm Cứu hộ Linh trưởng Nguy cấp và Trung tâm Bảo tồn Rùa, mở cửa cho khách tham quan theo quy định — nơi tốt để hiểu cứu hộ thật khác "trại chụp ảnh" thế nào.
- Bán đảo Sơn Trà (Đà Nẵng): có thể gặp voọc chà vá chân nâu ngay ven đường núi. Đừng cho ăn, đừng gọi, đừng xuống xe tiến sát.
- Khu bảo tồn Vân Long: thuyền nan đưa khách qua đầm, có cơ hội nhìn thấy voọc mông trắng trên vách đá từ xa.
- Các vùng đất ngập nước ven biển và đồng bằng như Xuân Thủy, Tràm Chim: mùa chim di cư (khoảng cuối thu đến đầu xuân) là lúc thấy nhiều chim nước và cả chim săn mồi theo sau.
Lịch mở cửa, giá vé và quy định thay đổi theo từng năm, nên kiểm tra với ban quản lý trước khi đi.
Pháp luật Việt Nam nói gì
Săn bắt, nuôi nhốt, buôn bán, vận chuyển trái phép động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ có thể bị xử lý hình sự theo Điều 244 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017). Mua đồ lưu niệm làm từ bộ phận của loài nguy cấp, hay ăn "đặc sản thú rừng", cũng có thể dính đến pháp luật chứ không chỉ là chuyện đạo đức.
Khi thấy buôn bán, nuôi nhốt động vật hoang dã trái phép, có thể báo cho cơ quan kiểm lâm địa phương hoặc các tổ chức bảo tồn như Trung tâm Giáo dục Thiên nhiên (ENV), vốn có đường dây nóng tiếp nhận tin báo vi phạm về động vật hoang dã.
Góc nhìn hôm nay: làm người xem tốt
- Chọn đơn vị tour có hướng dẫn viên được đào tạo, giới hạn số khách, nói rõ quy tắc trước khi đi.
- Học trước khi xem. Biết con vật sống thế nào, săn lúc nào, dấu hiệu căng thẳng ra sao, bạn sẽ thấy nhiều hơn và làm phiền ít hơn. Sách nhận dạng chim Việt Nam và các ứng dụng ghi nhận quan sát như eBird, iNaturalist giúp bạn biết đang nhìn thấy loài gì, đồng thời góp dữ liệu cho khoa học.
- Kể lại đúng. Khi chia sẻ ảnh, ghi chú thích trung thực: thú hoang hay thú nuôi, chụp ở trại hay ngoài tự nhiên.
- Bài học chung. Cảnh rượt đuổi trong tự nhiên không phải màn trình diễn cho người xem. Người xem tốt là người mà con vật gần như không biết đến sự có mặt.
Câu hỏi thường gặp
Xem động vật hoang dã có trách nhiệm là gì?
Là quan sát mà không làm thay đổi hành vi con vật: giữ khoảng cách, không cho ăn, không dụ bằng âm thanh hay ánh sáng, không chạm vào, và không ủng hộ dịch vụ khai thác thú như chụp ảnh ôm thú hay biểu diễn. Nếu con vật ngừng việc của nó để nhìn bạn, bạn đã ở quá gần.
Vì sao không nên cho khỉ, thú hoang ăn?
Thức ăn của người làm thú mất sợ, kéo chúng lại gần đường và khu dân cư, dễ gây tai nạn, cắn người và lây bệnh. Thú quen xin ăn cũng dễ bị bắt hoặc bị giết vì gây phiền.
Ở Việt Nam xem động vật hoang dã ở đâu?
Một số nơi nổi bật: Vườn quốc gia Cát Tiên (tour đêm soi thú), Cúc Phương (trung tâm cứu hộ linh trưởng, rùa), bán đảo Sơn Trà (voọc chà vá chân nâu), khu bảo tồn Vân Long (voọc mông trắng), và các vùng đất ngập nước như Xuân Thủy, Tràm Chim vào mùa chim di cư.
Chụp ảnh với thú hoang ở điểm du lịch có sao không?
Nên tránh. Thú dùng để chụp ảnh thường bị bắt từ tự nhiên, bị nhổ răng, cắt móng hoặc dùng thuốc. Nơi bảo tồn thật hạn chế tiếp xúc giữa thú và người để thú còn khả năng trở về tự nhiên.
Thấy buôn bán động vật hoang dã thì báo ở đâu?
Có thể báo cho cơ quan kiểm lâm địa phương hoặc các tổ chức bảo tồn như Trung tâm Giáo dục Thiên nhiên (ENV). Săn bắt, buôn bán trái phép loài nguy cấp, quý, hiếm có thể bị xử lý hình sự theo Điều 244 Bộ luật Hình sự.
