Với người nước ngoài, văn hóa xe máy Việt Nam là một trong những ấn tượng đầu tiên và mạnh nhất: dòng xe chảy như nước qua ngã tư, những chiếc xe chở cả tủ lạnh hay lồng gà, cả gia đình bốn người trên một yên. Điều làm họ ngạc nhiên không chỉ là số lượng xe mà là cách dòng xe tự điều chỉnh, dựa nhiều vào ánh mắt và sự nhường nhịn ngầm hơn là vào vạch kẻ đường. Nhiều người đến để xem, rồi ở lại để học cách lái.
Cú sốc đầu tiên: băng qua đường
Hầu như sách hướng dẫn du lịch nào về Việt Nam cũng có một đoạn dạy cách sang đường ở Hà Nội hay TP. Hồ Chí Minh. Lời khuyên chung khá giống nhau và thật ra rất đúng:
- Đi chậm, đều, không dừng đột ngột, không chạy. Người lái xe máy ước lượng đường đi của bạn và vòng qua bạn.
- Nhìn vào dòng xe, giơ tay nhẹ báo hiệu nếu cần.
- Coi chừng ô tô, xe buýt: xe lớn không vòng tránh linh hoạt như xe máy.
- Dùng vạch đi bộ và đèn tín hiệu ở nơi có.
Với khách nước ngoài, đó là lúc họ nhận ra dòng xe máy không hỗn loạn như vẻ ngoài. Nó vận hành theo luật bất thành văn: ai đến trước, ai đi đều thì được nhường. Điều nguy hiểm nhất là hành động khó đoán.
"Xe chở mọi thứ": hình ảnh được chụp nhiều nhất
Những chiếc xe máy chở hàng trăm quả trứng, chồng ghế nhựa cao quá đầu, cây cảnh ngày Tết, cả tấm kính lớn đã trở thành đề tài quen thuộc của nhiếp ảnh. Nhiếp ảnh gia Hans Kemp từng thực hiện bộ ảnh và cuốn sách Bikes of Burden chuyên về những chiếc xe chở hàng ở Việt Nam, được nhiều du khách biết đến.
Người nước ngoài thường nhìn thấy ở đó sự khéo léo và kinh tế gia đình: một chiếc xe là cửa hàng di động, xe giao hàng, xe gia đình cùng lúc. Người Việt thì biết thêm mặt kia: hàng cồng kềnh che tầm nhìn, làm xe mất thăng bằng, và luật giao thông có quy định giới hạn kích thước hàng chở trên xe máy. Hình ảnh đẹp trong ảnh không có nghĩa là an toàn ngoài đường.
Những thứ chỉ thấy ở đường phố xe máy Việt Nam
Bãi giữ xe và chiếc vé xe
Ở thành phố, gần như đi đâu cũng phải gửi xe: chợ, quán cà phê, bệnh viện, siêu thị. Người giữ xe xếp hàng trăm chiếc sát nhau, kẻ phấn số lên yên hoặc đưa vé, rồi kéo từng chiếc ra khi khách về. Khách nước ngoài thường ngạc nhiên vì xe được xếp chặt đến mức không ai tự lấy xe ra được.
Tiệm sửa xe vỉa hè
Một chiếc bơm, một thau nước, bộ đồ vá săm và vài chiếc cờ lê là đủ cho một điểm sửa xe. Thủng lốp ở đâu cũng có người vá trong vòng vài trăm mét. Với người đi phượt nước ngoài, mạng lưới thợ này là lý do họ tự tin chạy xe máy cũ qua hàng nghìn cây số.
Trang phục đi xe
Áo chống nắng dài tay, găng tay, khẩu trang, kính, có khi cả váy chống nắng quấn quanh chân: bộ trang phục kín mít mà người nước ngoài hay gọi đùa là "ninja". Lý do rất thực tế: nắng gắt, bụi và mong muốn giữ da không bị cháy nắng.
Xe ôm và xe công nghệ
Xe ôm từng là dịch vụ đặc trưng ở mọi góc phố: người lái ngồi chờ trên xe, mặc cả giá trước khi đi. Từ giữa thập niên 2010, các ứng dụng gọi xe hai bánh phổ biến, giá được báo trước, nhiều du khách lần đầu ngồi sau xe máy nhờ dịch vụ này.
Khi người nước ngoài tự lái
Từ phim truyền hình đến làn sóng phượt
Năm 2008, chương trình truyền hình Top Gear của BBC phát tập đặc biệt về Việt Nam: ba người dẫn chương trình mua xe máy cũ và chạy từ TP. Hồ Chí Minh ra vịnh Hạ Long. Tập phim làm hình ảnh đi xe máy dọc Việt Nam trở nên nổi tiếng với khán giả nước ngoài. Từ đó, việc mua một chiếc xe cũ, chạy dọc đất nước rồi bán lại cho người đến sau trở thành lựa chọn phổ biến của khách đi bụi.
Chiếc Minsk và "Honda Win"
Hai mẫu xe gắn với khách đi bụi nước ngoài là Minsk (xe hai thì của Belarus, khỏe, dễ sửa ở vùng núi phía Bắc) và chiếc xe thường được gọi là "Honda Win", phần lớn thực chất là bản lắp ráp kiểu dáng Honda Win từ các nhà sản xuất khác, giá rẻ, côn tay, đơn giản. Ở Hà Nội từng có câu lạc bộ và tiệm chuyên phục vụ người chơi Minsk.
Giấy tờ: chỗ hay bị xem nhẹ
Nhiều khách nước ngoài lái xe máy ở Việt Nam mà không có bằng lái hợp lệ, và đây là chỗ dễ gặp rắc rối nhất. Việt Nam tham gia Công ước Viên 1968 về giao thông đường bộ, nên giấy phép lái xe quốc tế cấp theo công ước này được công nhận, nhưng phải đúng hạng mô tô và đi kèm bằng lái gốc. Bằng quốc tế cấp theo Công ước Geneva 1949 thì không thuộc diện đó. Người nước ngoài cũng có thể đổi bằng sang bằng Việt Nam khi cư trú dài hạn. Không có bằng hợp lệ, bảo hiểm du lịch thường từ chối chi trả nếu xảy ra tai nạn.
Bảng: điều người nước ngoài hay nhận xét và câu chuyện phía sau
| Nhận xét thường gặp | Phía sau là gì |
|---|---|
| "Ai cũng bấm còi" | Còi để báo "tôi đang ở đây", không nhất thiết là bực bội; tuy vậy còi liên tục vẫn gây ồn và có giờ hạn chế ở đô thị |
| "Cả nhà đi một xe" | Xe máy là phương tiện duy nhất của nhiều gia đình; luật chỉ cho chở thêm trong một số trường hợp như trẻ em dưới 12 tuổi |
| "Chở được mọi thứ" | Kinh tế hộ gia đình và giao hàng nhỏ dựa vào xe máy; luật có giới hạn kích thước hàng |
| "Không ai đi đúng làn" | Dòng xe máy dày nên tự dàn đều; đây vẫn là thói quen gây nhiều va chạm |
| "Ai cũng đội mũ bảo hiểm" | Kết quả của quy định bắt buộc từ 15/12/2007, được quốc tế đánh giá cao |
Cái nhìn hai chiều: hấp dẫn và đáng lo
Trong mắt người nước ngoài, xe máy Việt Nam vừa là văn hóa vừa là rủi ro. Các bản tin, sách hướng dẫn thường khuyên khách thận trọng vì tai nạn giao thông là một trong những nguy cơ lớn nhất với du khách ở Đông Nam Á. Cũng chính họ thường ngợi khen sự bình tĩnh của người Việt trong dòng xe đông, cách người ta nhường nhau ở ngã tư không đèn, và việc cả xã hội chuyển sang đội mũ bảo hiểm gần như chỉ sau một đêm năm 2007.
Góc nhìn hôm nay: xem, chụp và hiểu
Muốn cảm nhận văn hóa xe máy Việt mà không phải tự lái, có thể đi tour ẩm thực bằng xe máy cùng người lái địa phương, đứng xem dòng xe từ ban công một quán cà phê ở ngã tư đông, hoặc đến các buổi gặp mặt của câu lạc bộ xe cổ Cub, Vespa, Minsk vào cuối tuần. Với người Việt, đọc những gì khách nước ngoài viết về đường phố của mình cũng là một cách nhìn lại thói quen hằng ngày: những điều ta thấy bình thường, có điều đáng tự hào, có điều nên sửa.
Câu hỏi thường gặp
Người nước ngoài có được lái xe máy ở Việt Nam không?
Được, nếu có bằng lái hợp lệ đúng hạng mô tô. Việt Nam công nhận giấy phép lái xe quốc tế cấp theo Công ước Viên 1968 khi đi kèm bằng gốc. Người cư trú dài hạn có thể đổi sang bằng lái Việt Nam.
Sang đường ở Việt Nam thế nào cho an toàn?
Đi chậm, đều, không chạy và không dừng đột ngột để người lái xe máy đoán được đường đi của bạn. Quan sát kỹ ô tô và xe buýt vì xe lớn khó vòng tránh. Ưu tiên dùng vạch đi bộ và đèn tín hiệu ở nơi có.
Top Gear Việt Nam phát sóng năm nào?
Tập đặc biệt về Việt Nam của Top Gear (BBC) phát sóng năm 2008. Ba người dẫn chương trình chạy xe máy từ TP. Hồ Chí Minh ra vịnh Hạ Long. Tập phim góp phần làm nổi tiếng hình ảnh đi xe máy dọc Việt Nam với khán giả quốc tế.
Vì sao khách đi bụi hay chọn xe Minsk?
Minsk là xe hai thì do Belarus sản xuất, khung cứng, leo dốc tốt và kết cấu đơn giản dễ sửa. Xe từng phổ biến ở miền Bắc nên thợ vùng núi quen sửa. Vì vậy nó gắn với hình ảnh đi đường núi phía Bắc.
"Ninja" khi đi xe máy là gì?
Đây là cách gọi đùa bộ trang phục kín người của nhiều phụ nữ đi xe máy ở Việt Nam: áo chống nắng, khẩu trang, găng tay, kính, váy chống nắng. Mục đích là chống nắng gắt và bụi. Khi mặc, nên chú ý vạt áo, váy không cuốn vào bánh xe.
