Đua chó kéo xe trên tuyết: Iditarod, Balto và nghề của musher

Đua chó kéo xe trên tuyết là môn đua trong đó một người điều khiển, gọi là musher, đứng trên xe trượt do một đàn chó kéo, chạy qua tuyết và băng. Giải nổi tiếng nhất là Iditarod ở Alaska, dài khoảng 1.600 km từ vùng Anchorage tới thị trấn Nome, thường mất 8 đến 15 ngày. Môn này mọc lên từ đời sống thật của các dân tộc phương Bắc, nơi chó kéo xe từng là cách đi lại duy nhất trong mùa đông.

Chó kéo xe: hàng nghìn năm trước khi thành thể thao

Con người dùng chó kéo xe trượt từ rất lâu. Các phát hiện khảo cổ ở vùng Bắc Cực Siberia cho thấy dấu vết xe trượt và chó được chọn lọc cho việc kéo từ khoảng 9.000 năm trước; niên đại cụ thể vẫn đang được giới nghiên cứu bàn tiếp. Người Inuit ở Bắc Mỹ, người Chukchi ở Siberia và nhiều dân tộc phương Bắc khác đều nuôi chó kéo xe để đi săn, chở đồ và di chuyển giữa các khu định cư.

Khi người châu Âu và người Mỹ đổ lên Alaska trong cơn sốt vàng cuối thế kỷ 19, chó kéo xe chở thư từ, hàng hoá và người qua những vùng không có đường. Những cuộc đua đầu tiên mọc lên từ đây, như giải All Alaska Sweepstakes ở Nome từ năm 1908.

Cuộc chạy tiếp thuốc năm 1925

Iditarod gắn với một sự kiện có thật. Mùa đông năm 1925, bệnh bạch hầu bùng phát ở Nome, trẻ em có nguy cơ tử vong. Huyết thanh chống bạch hầu có ở Anchorage nhưng không có đường nào kịp đưa tới: biển đóng băng, máy bay khi ấy chưa bay được trong giá rét. Huyết thanh được chở bằng tàu hoả tới Nenana, rồi khoảng 20 đội chó kéo xe chạy tiếp sức gần 1.100 km tới Nome trong khoảng năm ngày rưỡi.

Đoạn cuối do musher Gunnar Kaasen và chú chó dẫn đầu Balto chạy, nên Balto nổi tiếng nhất, có tượng ở Công viên Trung tâm New York từ năm 1925. Nhưng đoạn dài và nguy hiểm nhất, băng qua mặt băng vịnh Norton, do Leonhard Seppala và chú chó Togo đảm nhận. Nhiều người yêu chó cho rằng Togo mới là người hùng thật sự. Cả hai đều đúng: đây là cuộc chạy của cả một chuỗi người và chó.

Iditarod: luật và đường đua

Giải Iditarod lần đầu tổ chức năm 1973, xuất phát vào tháng 3. Đường đua theo tuyến mòn Iditarod, một đường mòn cũ dùng chở thư và vàng, và chia hai tuyến luân phiên theo năm. Một số luật cơ bản:

• Số chó: mỗi đội xuất phát với tối đa 14 chó (trước đây là 16) và phải về đích với ít nhất 5 chó.
• Nghỉ bắt buộc: mỗi đội phải có một lần nghỉ 24 giờ và hai lần nghỉ 8 giờ ở những điểm quy định.
• Trạm kiểm tra: dọc đường có hàng chục trạm, nơi bác sĩ thú y khám chó. Chó mệt hoặc bị thương được gửi lại trạm và đưa về; musher không được thay chó mới vào đội.
• Đồ bắt buộc: túi ngủ, rìu, giày cho chó, thức ăn dự trữ và một số vật dụng sinh tồn.

Kỷ lục nhanh nhất là khoảng 8 ngày 3 giờ 40 phút, do Mitch Seavey lập năm 2017. Người thắng nhiều lần nhất là Dallas Seavey, con trai ông, với 6 lần, lần thứ sáu vào năm 2024. Năm 1985, Libby Riddles trở thành người phụ nữ đầu tiên thắng Iditarod; ngay sau đó Susan Butcher thắng bốn lần trong giai đoạn 1986–1990.

Một đội chó gồm những vai nào

Musher điều khiển đội bằng lời, không có dây cương như ngựa. Các lệnh truyền thống trong tiếng Anh: "Hike" để bắt đầu chạy, "Gee" rẽ phải, "Haw" rẽ trái, "Whoa" dừng, "On by" để đi qua một vật gây phân tâm. Xe trượt có phanh bằng thanh móc cắm xuống tuyết và móc neo để giữ đội đứng yên.

Giống chó nào kéo xe giỏi nhất

Hầu hết đội đua đường dài ngày nay dùng Alaskan husky. Đây không phải giống chó được đăng ký chính thức mà là chó lai được chọn lọc qua nhiều thế hệ theo tiêu chí: bền, nhanh, ăn tốt, chân khoẻ, có ý muốn chạy. Một con Alaskan husky đua thường nặng khoảng 20–25 kg, nhẹ hơn nhiều người tưởng.

Siberian husky, giống chó mắt xanh quen thuộc, là chó kéo xe chuẩn mực nhưng ngày nay ít thắng giải đường dài trước Alaskan husky. Alaskan malamute to và nặng hơn, mạnh khi kéo hàng nặng nhưng chậm hơn, hợp với kéo tải chứ không hợp đua.

Một chó đua đường dài có thể tiêu thụ lượng năng lượng rất lớn mỗi ngày giữa giá rét, nên musher mang theo thức ăn giàu mỡ, thịt và nước. Giày nhỏ bọc chân chó giúp bảo vệ bàn chân khỏi băng cứa và tuyết đóng cục giữa các ngón.

Các giải lớn khác và tranh cãi về phúc lợi chó

Ngoài Iditarod, Yukon Quest (từ 1984) từ lâu nối Fairbanks ở Alaska với Whitehorse ở Canada, nổi tiếng khắc nghiệt vì ít trạm nghỉ hơn. Ở châu Âu, Finnmarksløpet ở miền bắc Na Uy là giải đường dài nhất châu Âu. Ngoài ra còn rất nhiều cuộc đua cự ly ngắn, tính bằng vài chục km, chạy nhanh như nước rút.

Môn này cũng gây tranh cãi. Các tổ chức bảo vệ động vật chỉ ra rằng mỗi năm có chó chết hoặc bị thương trong các giải đường dài, và chỉ trích điều kiện nuôi ở một số trại chó. Ban tổ chức Iditarod đã thay đổi nhiều luật: giảm số chó tối đa, tăng khám thú y, phạt musher ngược đãi chó. Người hâm mộ và người phản đối vẫn tranh luận; đây là điều nên biết khi tìm hiểu môn này.

Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu đua chó kéo xe từ xa

Với người ở xứ nóng như Việt Nam, đua chó kéo xe nghe xa lạ, nhưng câu chuyện của nó chạm vào những điều chung: sự tin cậy giữa người và vật nuôi, và cuộc sống ở nơi khắc nghiệt. Vài cách đào sâu:

• Đọc về cuộc chạy tiếp thuốc năm 1925 qua sách và phim tài liệu, để thấy chuyện thật khác phim hoạt hình Balto thế nào.
• Theo dõi trang chính thức của Iditarod vào tháng 3, có bản đồ vị trí từng đội cập nhật theo thời gian.
• Nếu nuôi husky ở Việt Nam, hãy nhớ đây là giống chó xứ lạnh: cần chỗ mát, nước đủ, vận động vào sáng sớm hoặc tối, tránh nắng gắt; tuyệt đối không bắt chó kéo nặng trong thời tiết nóng.