Marathon là cự ly chạy 42,195 km, lấy tên từ đồng bằng Marathon ở Hy Lạp, nơi quân Athens thắng quân Ba Tư năm 490 trước Công nguyên. Câu chuyện người đưa tin Pheidippides chạy từ Marathon về Athens báo tin thắng trận rồi gục chết là truyền thuyết ra đời muộn, không có trong sử liệu gần nhất với sự kiện. Cự ly 42,195 km cũng không đến từ thời cổ mà từ Thế vận hội London 1908, và được chuẩn hoá năm 1921.
Trận Marathon và điều sử liệu thật sự nói
Năm 490 TCN, quân Ba Tư đổ bộ xuống đồng bằng Marathon, cách Athens khoảng 40 km về phía đông bắc. Quân Athens cùng đồng minh Plataea đánh bại đối phương. Nguồn chính kể về trận này là Herodotus, sử gia Hy Lạp viết bộ Lịch sử vài chục năm sau đó.
Herodotus có nhắc tới một người chạy tên Pheidippides (một số bản chép là Philippides). Nhưng trong lời kể của ông, người này chạy từ Athens tới Sparta trước trận đánh để xin viện binh, và tới nơi vào ngày hôm sau khi xuất phát. Quãng đường ấy dài khoảng 240 km. Herodotus không hề kể chuyện ai chạy từ Marathon về Athens báo tin thắng trận rồi chết.
Truyền thuyết người đưa tin gục ngã từ đâu ra
Câu chuyện quen thuộc xuất hiện trong các tác giả sống nhiều thế kỷ sau trận đánh. Plutarch (thế kỷ 1–2 sau Công nguyên) nhắc tới người báo tin chiến thắng và ghi nhận rằng các nguồn trước ông gọi người này bằng những cái tên khác nhau. Lucian (thế kỷ 2) mới là người kể phiên bản gần với truyền thuyết ngày nay: người chạy tên Philippides, về tới Athens, báo tin thắng trận rồi qua đời.
Đến thế kỷ 19, nhà thơ Anh Robert Browning viết bài thơ Pheidippides (1879), hoà hai câu chuyện làm một: chàng trai chạy tới Sparta, rồi lại chạy từ Marathon về Athens và gục ngã. Bài thơ phổ biến rộng ở châu Âu đúng lúc người ta chuẩn bị phục hồi Thế vận hội.
| Nguồn | Thời điểm | Kể gì |
|---|---|---|
| Herodotus, Lịch sử | Thế kỷ 5 TCN | Pheidippides chạy Athens – Sparta xin viện binh trước trận; không có chuyện chạy về báo tin rồi chết |
| Plutarch | Thế kỷ 1–2 SCN | Có người báo tin thắng trận, các nguồn gọi tên khác nhau |
| Lucian | Thế kỷ 2 SCN | Philippides báo tin chiến thắng rồi chết, bản gần truyền thuyết nhất |
| Robert Browning | 1879 | Bài thơ gộp hai câu chuyện thành một hình tượng anh hùng |
Nói gọn: Pheidippides là nhân vật có trong sử liệu, nhưng cái chết sau khi báo tin là truyền thuyết. Từ năm 1983, giải siêu marathon Spartathlon dài khoảng 246 km từ Athens tới Sparta được tổ chức để tái hiện đúng hành trình mà Herodotus ghi lại.
Từ Thế vận hội 1896 đến cự ly 42,195 km
Khi Pierre de Coubertin phục hồi Thế vận hội, học giả Pháp Michel Bréal đề xuất một cuộc chạy từ Marathon về Athens. Năm 1896, tại Thế vận hội hiện đại đầu tiên, nội dung marathon dài khoảng 40 km. Người thắng là Spyridon Louis, một người Hy Lạp, trở thành anh hùng dân tộc ngay lập tức.
Những kỳ Thế vận hội sau dùng cự ly xấp xỉ 40 km, không cố định. Năm 1908 ở London, đường chạy được bố trí từ khu lâu đài Windsor tới sân vận động, kết thúc trước khán đài hoàng gia, tổng cộng 26 dặm 385 yard, tức 42,195 km. Kỳ đó cũng để lại hình ảnh nổi tiếng: Dorando Pietri người Ý về tới sân trước tiên nhưng kiệt sức, ngã nhiều lần, được trọng tài đỡ qua vạch đích và vì thế bị truất quyền.
Năm 1921, Liên đoàn Điền kinh Nghiệp dư Quốc tế (nay là World Athletics) chọn 42,195 km làm cự ly chính thức. Một con số sinh ra từ việc bố trí đường chạy cho một khán đài, giờ là chuẩn chung cho mọi cuộc marathon trên thế giới.
Những mốc lớn của marathon hiện đại
- 1896: marathon đầu tiên tại Thế vận hội Athens, Spyridon Louis thắng.
- 1897: Boston Marathon ra đời, nay là giải marathon thường niên lâu đời nhất thế giới.
- 1908: cự ly 42,195 km xuất hiện ở London.
- 1921: cự ly được chuẩn hoá.
- 1967: Kathrine Switzer chạy Boston với số đeo chính thức khi giải còn chưa cho nữ tham dự; trước đó một năm Bobbi Gibb đã chạy hết đường nhưng không đeo số.
- 1984: marathon nữ lần đầu có mặt tại Thế vận hội Los Angeles, Joan Benoit (Mỹ) thắng.
- 2019: Eliud Kipchoge chạy 42,195 km trong 1 giờ 59 phút 40 giây ở Vienna, nhưng đây là sự kiện riêng có người dẫn tốc thay phiên và xe dẫn đường, không được công nhận là kỷ lục.
- 2023: Kelvin Kiptum (Kenya) lập kỷ lục thế giới nam 2:00:35 ở Chicago; anh qua đời vì tai nạn giao thông đầu năm 2024.
Kỷ lục nữ biến động hơn. Tháng 10/2024, Ruth Chepngetich chạy 2:09:56 ở Chicago, lần đầu nữ xuống dưới 2 giờ 10 phút. Năm 2025, vận động viên này bị đình chỉ vì vi phạm quy định chống doping. Muốn trích kỷ lục nữ chính xác, nên tra danh sách kỷ lục hiện hành trên trang của World Athletics.
Cơ thể con người trong 42 km
Marathon là cuộc đua của sức bền và quản lý năng lượng. Cơ thể dự trữ glycogen, dạng đường dự trữ trong cơ và gan, đủ cho khoảng 30 km chạy ở cường độ cao với người tập luyện bình thường. Khi glycogen cạn, cơ thể phải chuyển sang đốt mỡ nhiều hơn, chậm hơn, và người chạy cảm thấy như đâm vào tường. Dân chạy gọi đó là "chạm tường", thường xảy ra quanh km 30–35.
Vì thế chiến thuật marathon xoay quanh ba việc:
- Chia tốc độ đều: nửa sau bằng hoặc nhanh hơn nửa đầu một chút. Xuất phát quá nhanh là đốt glycogen sớm.
- Nạp năng lượng trên đường: gel, nước điện giải, uống theo lịch chứ không đợi khát.
- Nạp tinh bột những ngày trước giải để tăng dự trữ glycogen.
Nhiệt độ cũng quyết định nhiều. Chạy marathon trong nắng nóng làm tăng nguy cơ say nắng, mất nước. Các giải ở Việt Nam thường xuất phát từ rất sớm, có khi 3–4 giờ sáng, để tránh nắng.
Marathon ở Việt Nam
Việt Nam có giải chạy đường dài lâu đời: Giải Việt dã và Marathon do báo Tiền Phong tổ chức, bắt đầu từ năm 1958, nhiều năm là nơi tìm kiếm tài năng chạy dài cho điền kinh. Từ giữa những năm 2010, phong trào chạy bộ phong trào bùng nổ, các giải marathon thành phố mọc lên ở Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng, Huế, Quy Nhơn, Sa Pa, Đà Lạt cùng nhiều giải chạy địa hình núi.
Lời khuyên chung của giới y tế thể thao cho người mới: đi từ 5 km, 10 km, rồi bán marathon 21,1 km trước khi chạy đủ cự ly; khám sức khoẻ tim mạch nếu đã ngoài 35 tuổi hoặc có tiền sử bệnh; không chạy khi sốt hay mất ngủ; và dừng ngay khi đau ngực, choáng, khó thở.
Góc nhìn hôm nay: đọc marathon như một câu chuyện
Marathon hấp dẫn vì nó ghép một trận đánh cổ đại, một truyền thuyết và một con số tình cờ thành chuẩn mực. Biết chuyện thật đằng sau giúp ta đọc các bài báo, phim ảnh tỉnh táo hơn. Vài cách đào sâu thêm:
- Đọc quyển VI bộ Lịch sử của Herodotus, có bản dịch tiếng Việt, đoạn kể về trận Marathon và chuyến chạy tới Sparta.
- Xem lại thước phim Dorando Pietri năm 1908, tư liệu được lưu giữ khá đầy đủ.
- Tìm hiểu bảng World Marathon Majors (Tokyo, Boston, London, Berlin, Chicago, New York và gần đây thêm Sydney) để thấy các giải lớn nhất hiện nay.
- Nếu chạy, hãy tập theo giáo án tăng dần 12–20 tuần và nghe cơ thể nhiều hơn nghe đồng hồ.
Câu hỏi thường gặp
Marathon dài bao nhiêu km?
Marathon dài 42,195 km. Con số này xuất hiện ở Thế vận hội London 1908 và được chuẩn hoá chính thức năm 1921.
Pheidippides có thật không?
Herodotus có ghi một người chạy tên Pheidippides được cử từ Athens tới Sparta xin viện binh trước trận Marathon. Chuyện anh chạy từ Marathon về Athens báo tin rồi chết là truyền thuyết xuất hiện muộn, chủ yếu từ Lucian.
Vì sao marathon là 42,195 km chứ không phải 40 km?
Năm 1908, đường chạy ở London được bố trí từ Windsor tới khán đài hoàng gia trong sân vận động, tổng cộng 26 dặm 385 yard. Cự ly đó được giữ làm chuẩn từ năm 1921.
Kỷ lục marathon thế giới là bao nhiêu?
Kỷ lục nam là 2:00:35 của Kelvin Kiptum tại Chicago năm 2023. Kỷ lục 1:59:40 của Eliud Kipchoge năm 2019 không được công nhận vì chạy trong điều kiện đặc biệt.
Chạm tường khi chạy marathon là gì?
Đó là lúc glycogen dự trữ trong cơ và gan gần cạn, thường quanh km 30–35. Người chạy thấy kiệt sức đột ngột, chân nặng, tốc độ tụt mạnh.
