Đua thuyền trong lễ hội làng ven sông: bơi chải, đua ghe, thuyền tứ linh

Đua thuyền trong lễ hội làng là tục lệ có mặt khắp các vùng sông nước Việt Nam, từ bơi chải ở đồng bằng Bắc Bộ, đua ghe trên sông Hương, sông Kiến Giang đến đua thuyền tứ linh ở đảo Lý Sơn. Cuộc đua thường gắn với nghi lễ cầu mưa thuận gió hoà, cầu an cho người đi sông đi biển, và là dịp các xóm, các giáp trong làng thi tài chèo đồng lòng. Thắng thua quan trọng, nhưng điều làng giữ lại qua nhiều đời là cách cả cộng đồng cùng làm một con thuyền chạy.

Vì sao người Việt đua thuyền

Đời sống người Việt cổ gắn với sông và biển. Trên trống đồng Đông Sơn, các nhà khảo cổ đã nhận ra hình thuyền dài với nhiều người chèo, đầu đội lông chim. Giới nghiên cứu còn bàn nhau những thuyền ấy là thuyền đua, thuyền chiến hay thuyền nghi lễ, nhưng ít nhất chúng cho thấy con thuyền đông tay chèo đã là hình ảnh quan trọng từ hơn hai nghìn năm trước.

Về sau, sử cũ có chép việc triều đình các đời Lý, Trần tổ chức hoặc ngự xem đua thuyền vào dịp lễ. Ở làng, đua thuyền gắn với ba nhu cầu thực tế:

• Nghi lễ nông nghiệp: cầu mưa, cầu nước cho mùa vụ, tạ ơn thần sông.
• Cầu an cho người đi biển: ở các làng chài miền Trung, đua thuyền đi cùng lễ cầu ngư đầu năm.
• Rèn sức và tinh thần tập thể: chèo thuyền đông người là bài tập phối hợp tốt nhất mà một cộng đồng nông nghiệp có được.

Những hội đua thuyền tiêu biểu

Bơi chải ở đồng bằng Bắc Bộ

Ở Bắc Bộ, đua thuyền thường được gọi là "bơi chải". Thuyền chải dài, hẹp, nhiều tay bơi ngồi thành hai hàng, có người cầm lái ở cuối và người đánh trống hay gõ mõ giữ nhịp. Nhiều làng ven sông Hồng, sông Đuống, sông Đáy và các vùng ao hồ lớn từng có tục bơi chải trong hội làng mùa xuân. Không ít nơi đã mai một; một số làng phục dựng lại trong những năm gần đây.

Đua ghe trên sông Kiến Giang

Vùng Lệ Thuỷ (Quảng Bình cũ, nay thuộc tỉnh Quảng Trị sau khi sáp nhập) nổi tiếng với hội đua thuyền trên sông Kiến Giang, thường diễn ra dịp Quốc khánh 2/9. Đây là một trong những hội đua thuyền đông người xem nhất miền Trung. Các làng ven sông chuẩn bị thuyền và đội chèo nhiều tháng, cả làng ra bờ cổ vũ.

Đua ghe trên sông Hương

Ở Huế, đua ghe trên sông Hương là hoạt động quen thuộc dịp lễ lớn và các kỳ Festival. Ghe đua của các phường, xã ven sông chạy trên đoạn sông chảy qua thành phố, người xem đứng kín hai bờ và trên cầu.

Đua thuyền tứ linh ở Lý Sơn

Trên đảo Lý Sơn (Quảng Ngãi), hội đua thuyền tứ linh diễn ra đầu năm âm lịch. Bốn chiếc thuyền mang hình tứ linh: long, lân, quy, phụng, đại diện cho các phường, vạn trên đảo. Hội gắn với tín ngưỡng của cư dân biển và với ký ức về những đội thuyền ra Hoàng Sa thời trước, một phần lịch sử được ghi nhớ trong lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa cũng của đảo này.

Bảng so sánh các kiểu đua thuyền làng

Chuẩn bị một cuộc đua: từ thuyền đến người

Con thuyền

Thuyền đua làng thường dài, thân hẹp để giảm sức cản. Gỗ được chọn kỹ, nhiều nơi thuyền đua là tài sản chung của làng hoặc của đình, cất giữ cẩn thận quanh năm, chỉ hạ thuỷ khi có hội. Trước hội, thuyền được sửa chữa, sơn lại, nhiều nơi làm lễ trước khi hạ thuỷ.

Đội chèo

Một đội chèo đông người cần ba vai quan trọng. Người cầm lái ở đuôi giữ hướng, nhất là ở khúc quay. Người giữ nhịp, bằng trống, mõ, chiêng hay hiệu lệnh, đặt tốc độ chèo cho cả thuyền. Và những tay chèo ở giữa, phần đông nhất, phải chèo đều nhau như một. Thuyền có nhiều tay khoẻ mà chèo lệch nhịp vẫn thua thuyền ít người khoẻ hơn nhưng đều tay.

Tập luyện

Đội chèo tập vào buổi chiều tối sau giờ làm đồng hoặc đi biển. Tập là để quen nhịp, quen nhau, quen cách xuất phát và quay đầu. Trong nhiều làng, được chọn vào đội đua là một vinh dự, và những người chèo giỏi được nhớ tên qua nhiều mùa hội.

Vật lý của một con thuyền đông người chèo

Vì sao nhịp đều lại quan trọng đến vậy? Mỗi nhát chèo đẩy nước ra sau, đẩy thuyền ra trước. Khi mọi người cùng chèo, lực cộng dồn vào một khoảnh khắc và thuyền lướt dài. Khi chèo lệch nhịp, thuyền bị đẩy giật từng nấc, lắc ngang, mái chèo của người này va vào dòng nước rối do mái chèo người khác tạo ra. Năng lượng mất vào việc làm thuyền chòng chành thay vì làm thuyền tiến lên.

Thân thuyền dài và hẹp giúp đi thẳng và ít cản nước, nhưng cũng khó quay. Vì thế các cuộc đua có điểm quay đầu thường là nơi phân thắng bại: thuyền nào giữ được nhịp khi quay, người lái nào chọn đúng góc, thuyền đó ra khỏi khúc quay trước.

Đây cũng là nguyên lý mà thể thao hiện đại như đua thuyền rồng hay rowing dựa vào. Làng quê Việt hiểu điều đó bằng kinh nghiệm từ rất lâu trước khi có đồng hồ đo.

Phần lễ và phần hội

Lễ hội làng luôn có hai phần. Phần lễ thường diễn ra ở đình, đền, miếu thờ thần sông hay thành hoàng: rước kiệu, tế lễ, xin phép thần cho làng mở hội. Phần hội là các cuộc vui, trong đó đua thuyền thường là tiết mục chính.

Ở nhiều nơi, thuyền đua được rước ra sông với nghi thức trang trọng. Giải thưởng ngày xưa thường mang tính biểu tượng: một lá cờ, một tấm vải, một con lợn để cả đội ăn mừng. Điều người ta tranh không phải tiền mà là tiếng của xóm, của giáp.

Có làng giữ tục cho thuyền thắng được rước vào đình, hoặc được ưu tiên trong các việc chung của làng năm đó. Những chi tiết này khác nhau rất nhiều giữa các làng và nên được tìm hiểu tại chỗ, vì mỗi nơi có hương ước và tục riêng.

Góc nhìn hôm nay: đua thuyền làng còn gì và đi xem ở đâu

Đô thị hoá, đê điều, sông bị thu hẹp làm nhiều hội đua thuyền làng biến mất. Những hội còn sống khoẻ thường là nơi chính quyền và người dân cùng gánh vác: làng giữ thuyền và đội chèo, địa phương lo tổ chức, an ninh, cứu hộ.

Nếu muốn xem tận mắt:

• Sông Kiến Giang dịp 2/9 cho không khí hội làng đông vui bậc nhất miền Trung.
• Đảo Lý Sơn dịp đầu năm âm lịch, kết hợp tìm hiểu lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa và đình làng trên đảo.
• Sông Hương trong các kỳ Festival Huế.
• Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ở Hà Nội, nơi trưng bày trống đồng Đông Sơn có hoa văn thuyền.

Khi đi xem, hãy đứng ở bờ có rào chắn, không xuống ghe nhỏ chen sát đường đua, và mặc áo phao nếu đi thuyền trên sông trong ngày hội. Đường thuỷ đông người và thuyền là nơi tai nạn xảy ra rất nhanh.

Với ai muốn đọc sâu, các công trình nghiên cứu về lễ hội cổ truyền người Việt và địa chí từng tỉnh thường có mục riêng về hội đua thuyền, ghi chép cách làng chọn người, đóng thuyền và chia giải. Đó là nguồn tốt hơn nhiều so với những bài viết lặp lại nhau trên mạng.