Đua ngựa Bắc Hà và các lễ hội đua ngựa vùng cao Việt Nam

Đua ngựa Bắc Hà là giải đua ngựa truyền thống ở vùng cao nguyên Bắc Hà (Lào Cai), nơi các chàng trai H'Mông, Tày, Nùng, Dao cưỡi ngựa bản địa, nhiều người không dùng yên, phi trên đường đua đất quanh thung lũng. Đây là cuộc đua sinh ra từ đời sống: người vùng cao nuôi ngựa để thồ hàng, đi chợ, và đua để xem ngựa nhà ai khoẻ, người nào giỏi. Ngoài Bắc Hà, Việt Nam còn hội đua ngựa Gò Thì Thùng ở miền Trung, và xa hơn là đua ngựa trong lễ hội Naadam của Mông Cổ.

Con ngựa trong đời sống người vùng cao

Trước khi có đường ô tô lên tận bản, con ngựa là phương tiện chính của vùng núi phía Bắc. Ngựa thồ ngô, thồ củi, chở hàng xuống chợ phiên rồi chở muối, vải, dầu thắp về nhà. Một gia đình có ngựa tốt là gia đình đi lại được xa, buôn bán được nhiều. Vì thế con ngựa vừa là tài sản, vừa là niềm tự hào.

Ngựa vùng cao Việt Nam là giống ngựa nhỏ, thấp, chân chắc, móng cứng. Chúng không cao lớn như ngựa đua ở trường đua châu Âu, nhưng leo dốc giỏi, chịu đói, chịu rét và đi được đường đá trơn. Người H'Mông chọn ngựa bằng mắt nhìn dáng đi, nghe tiếng thở sau khi leo dốc, xem cách con ngựa đứng yên khi chất hàng. Những kinh nghiệm ấy truyền miệng qua nhiều đời.

Đua ngựa ban đầu không phải một giải đấu có ban tổ chức. Đó là những cuộc thử sức ngẫu hứng trong ngày Tết, ngày chợ, khi trai bản gặp nhau, rủ nhau phi một đoạn đường để phân hơn thua. Dần dần, những cuộc thử sức ấy thành tục lệ của cộng đồng.

Giải đua ngựa Bắc Hà diễn ra thế nào

Bắc Hà nằm trên một cao nguyên cao khoảng 1.200 m so với mặt biển, khí hậu mát, nổi tiếng với chợ phiên Chủ nhật, mận tam hoa và dinh thự Hoàng A Tưởng xây đầu thế kỷ 20. Giải đua ngựa ở đây đã được chính quyền địa phương tổ chức thường niên trong nhiều năm, thời gian thay đổi theo từng năm, nhiều lần rơi vào mùa hè.

Người đua và con ngựa

Kỵ sĩ thường là thanh niên địa phương, người dân tộc thiểu số trong vùng. Nét riêng khiến giải này khác các trường đua hiện đại là nhiều người cưỡi ngựa không yên, chân không đi ủng, tay giữ dây cương và bám vào bờm. Cưỡi ngựa không yên đòi hỏi giữ thăng bằng bằng đùi và hông, cảm được từng nhịp lưng ngựa. Đây là kỹ năng học từ nhỏ chứ không thể luyện vài tháng mà có.

Ngựa đua là ngựa của chính gia đình, có con đang dùng để thồ hàng. Trước giải, chủ ngựa cho ăn thêm, tập chạy trên đường đất, cho ngựa làm quen tiếng đông người. Một con ngựa giỏi đường dốc chưa chắc giỏi đường đua phẳng, nên việc chọn ngựa nào ra sân cũng là một phép tính.

Đường đua và cách phân thắng thua

Đường đua là đường đất vòng quanh một bãi rộng, các vòng loại chạy nhiều lượt, mỗi lượt vài con ngựa, người về nhất đi tiếp. Đường đất mùa mưa trơn và lầy, mùa khô thì bụi; ngựa trượt chân ở khúc cua là chuyện thường. Thắng thua tính theo thứ tự về đích, cộng các luật an toàn như không được chèn ép, không cố ý cản ngựa khác.

Khán giả đứng kín hai bên đường, gồm người trong bản lẫn du khách. Tiếng hò reo, tiếng khèn, màu áo thổ cẩm làm cuộc đua giống một ngày hội hơn là một trận đấu thể thao. Phần thưởng thường không lớn; thứ người ta mang về là danh tiếng cho con ngựa và cho gia đình.

Lễ hội đua ngựa Gò Thì Thùng ở miền Trung

Ở miền Trung có một hội đua ngựa lâu đời khác: hội đua ngựa Gò Thì Thùng, trước thuộc huyện Đồng Xuân, tỉnh Phú Yên (nay thuộc tỉnh Đắk Lắk sau khi sáp nhập). Hội tổ chức đầu xuân, vào khoảng mùng 9 tháng Giêng âm lịch, trên một gò đất cao, rộng và bằng phẳng.

Người địa phương kể rằng gò này từng là nơi nghĩa quân Tây Sơn luyện ngựa. Đó là truyền thuyết dân gian, chưa có sử liệu trực tiếp xác nhận, nhưng nó cho thấy người dân gắn cuộc đua với niềm tự hào về quá khứ thượng võ. Ngựa tham gia đến từ nhiều xã quanh vùng và cả các tỉnh lân cận.

Điểm khác với Bắc Hà: Gò Thì Thùng là hội mùa xuân của người Kinh vùng trung du, gắn với nghi lễ đầu năm, còn Bắc Hà là cuộc đua của các dân tộc vùng núi phía Bắc gắn với chợ phiên và đời sống thồ hàng. Cả hai đều cho thấy ngựa từng có chỗ đứng quan trọng trong đời sống nông thôn Việt Nam.

So sánh các kiểu đua ngựa truyền thống

Naadam Mông Cổ: tấm gương soi để hiểu đua ngựa vùng núi

Nếu muốn hiểu vì sao các dân tộc chăn nuôi coi trọng đua ngựa, Naadam là ví dụ rõ nhất. Đây là ngày hội lớn nhất của Mông Cổ với ba môn truyền thống: vật, bắn cung và đua ngựa. Năm 2010, UNESCO ghi danh Naadam vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại.

Đua ngựa trong Naadam không chạy vòng quanh sân mà chạy băng đồng trên thảo nguyên, cự ly tính bằng hàng chục km, chia hạng theo tuổi ngựa. Kỵ sĩ là trẻ em, vì trẻ nhẹ cân giúp ngựa giữ sức trên đường dài. Tục lệ này nhiều năm nay bị bàn luận vì nguy cơ chấn thương cho trẻ; chính quyền Mông Cổ đã đưa thêm quy định về mũ bảo hộ và độ tuổi. Câu chuyện ấy là lời nhắc: một tục lệ đẹp vẫn cần được điều chỉnh theo hiểu biết mới về an toàn.

So với Naadam, đua ngựa ở Bắc Hà và Gò Thì Thùng ngắn hơn và mang tính hội làng hơn. Nhưng chung một gốc: ngựa là bạn lao động, đua là cách cộng đồng tôn vinh con ngựa giỏi và người nuôi giỏi.

Những điều người xem nên biết về an toàn

Đua ngựa trên đường đất, đông người, là môn có rủi ro thật cho cả kỵ sĩ, ngựa và khán giả. Vài điều nên nhớ khi đi xem:

• Đứng sau hàng rào hoặc dây căng. Ngựa hoảng có thể lao ra ngoài đường đua, đặc biệt ở khúc cua.
• Không dùng đèn flash, không thả flycam sát đường đua. Tiếng động và ánh sáng lạ làm ngựa giật mình.
• Không đứng ngay sau đuôi ngựa ở khu tập kết. Ngựa đá hậu rất mạnh.
• Trông trẻ nhỏ. Trẻ hay chạy theo ngựa ra mép đường đua.
• Hỏi trước khi chụp ảnh cận người đua và gia đình họ, nhất là trong khu chuẩn bị.

Về phía người đua, xu hướng chung ở các giải được tổ chức bài bản là yêu cầu mũ bảo hộ, kiểm tra sức khoẻ ngựa trước khi ra sân và giới hạn độ tuổi kỵ sĩ. Đó là những thay đổi giúp giữ được tục lệ mà bớt tai nạn.

Góc nhìn hôm nay: giữ một cuộc đua thế nào cho đúng

Khi đường ô tô và xe máy đã lên tới hầu hết các bản, số ngựa thồ giảm dần. Con ngựa không còn là phương tiện chính, nên cuộc đua đứng trước câu hỏi: giữ lại vì điều gì? Câu trả lời của nhiều địa phương là giữ như một phần bản sắc, gắn với du lịch cộng đồng. Đó là hướng đi hợp lý nếu cuộc đua vẫn là của người dân, không biến thành màn diễn chỉ để chụp ảnh.

Với người muốn tìm hiểu thêm, vài gợi ý cụ thể:

• Đi chợ phiên Bắc Hà sáng Chủ nhật để thấy khu mua bán ngựa và cách người vùng cao xem ngựa.
• Ghé dinh thự Hoàng A Tưởng để hiểu lịch sử vùng Bắc Hà đầu thế kỷ 20.
• Theo dõi thông báo của tỉnh Lào Cai và tỉnh Đắk Lắk về lịch giải trong năm, vì ngày tổ chức có thể đổi.
• Đọc các khảo cứu dân tộc học về người H'Mông ở Tây Bắc, nhiều công trình có mô tả tục nuôi và dùng ngựa.

Đứng ở mép đường đua đất đỏ, nhìn một cậu trai ngồi trần lưng ngựa lao qua khúc cua, người xem hiểu ngay một điều: đây không phải trò biểu diễn. Đó là kỹ năng sống của một vùng đất nơi con ngựa từng là đôi chân của cả gia đình.