Đua bò Bảy Núi: lễ hội của người Khmer An Giang mùa Sene Dolta

Đua bò Bảy Núi là lễ hội truyền thống của đồng bào Khmer vùng Bảy Núi, tỉnh An Giang, thường diễn ra dịp lễ Sene Dolta vào cuối tháng 8 âm lịch. Mỗi lượt đua có hai cặp bò kéo bừa chạy trên ruộng ngập bùn, người điều khiển đứng trên chiếc bừa, và cặp bò thắng không chỉ nhờ chạy nhanh mà còn nhờ người điều khiển giữ được thăng bằng tới đích. Đây là một trong những cuộc đua dân gian độc đáo nhất Nam Bộ.

Bảy Núi và con bò trong đời sống người Khmer

Bảy Núi (Thất Sơn) là vùng đồi núi thấp nhô lên giữa đồng bằng phía tây An Giang, sát biên giới Campuchia, quanh khu vực Tri Tôn và Tịnh Biên. Đây là nơi người Khmer sống tập trung thành các phum, sóc, quanh những ngôi chùa Phật giáo Nam tông.

Với người Khmer làm ruộng, con bò là sức kéo chính: cày ruộng, bừa đất, kéo xe chở lúa. Bò khoẻ, ngoan, quen việc là tài sản lớn của gia đình. Cuộc đua bò ra đời từ chính công việc ấy. Sau mùa vụ, người ta mang bò ra ruộng xem cặp nào kéo bừa nhanh, khoẻ, nghe lời chủ.

Tục đua bò gắn chặt với chùa. Các ngôi chùa Khmer vừa là nơi tu hành, vừa là trung tâm sinh hoạt cộng đồng. Đua bò ngày xưa thường tổ chức trên ruộng gần chùa, nhân dịp phum sóc tụ họp.

Sene Dolta: dịp lễ của cuộc đua

Sene Dolta (còn viết Sen Đôn ta) là lễ cúng ông bà của người Khmer, diễn ra cuối tháng 8 âm lịch, kéo dài vài ngày. Đây là dịp con cháu về chùa dâng cơm, tưởng nhớ người đã khuất, rồi sum họp. Lễ hội đua bò Bảy Núi được tổ chức trong dịp này, nên nó vừa có không khí thể thao, vừa có không khí đoàn tụ.

Từ cuối thế kỷ 20, chính quyền tỉnh An Giang tổ chức hội đua bò ở quy mô cấp tỉnh, thu hút các cặp bò từ nhiều chùa trong vùng. Sân đua nổi tiếng nhất là sân ở khu vực chùa Rô (vùng Tịnh Biên cũ), nơi hằng năm hàng nghìn người kéo về xem.

Luật chơi: vì sao cặp bò chạy sau vẫn có thể thắng

Luật đua bò Bảy Núi khác hẳn đua ngựa hay đua xe. Đây là chỗ khiến người xem lần đầu bất ngờ.

Sân đua và dụng cụ

Sân đua là một thửa ruộng được làm đất, ngập nước và bùn, có đường đua vòng. Mỗi cặp bò được nối với một chiếc bừa gỗ. Người điều khiển (thường gọi là "nài") đứng trên bừa, một tay nắm dây, tay kia cầm roi để giục bò. Bùn càng sâu, bừa càng nặng, bò càng phải dồn sức.

Cách phân thắng thua

Mỗi lượt có hai cặp bò. Hai cặp xuất phát lệch nhau một đoạn, chạy một hoặc vài vòng dạo để làm nóng rồi mới vào vòng tính. Cặp bò về đích trước thắng, nhưng có một luật đặc biệt: nếu cặp chạy sau đuổi kịp và để bừa của mình chạm, đè lên bừa của cặp chạy trước, cặp chạy sau thắng ngay, dù chưa tới đích. Luật này biến cuộc đua thành cuộc rượt đuổi thật sự: cặp trước vừa chạy vừa lo bị đuổi kịp, cặp sau dồn hết sức để bắt kịp.

Người điều khiển phải đứng vững trên bừa đến đích. Ngã khỏi bừa là mất cơ hội. Trên nền bùn trơn, với hai con bò đang lao hết sức, giữ thăng bằng là cả một nghề.

Chuẩn bị một cặp bò đua

Bò đua không phải bò chọn bừa trong chuồng. Người nuôi chọn những con có dáng cao, chân chắc, tính nhanh nhẹn, rồi ghép thành cặp hợp nhau: hai con cần chạy đều nhịp, không con nào kéo lệch. Một cặp bò ăn ý có giá trị cao hơn hai con bò khoẻ riêng lẻ.

Trước mùa đua, bò được cho ăn thêm, tập chạy trên ruộng bùn, làm quen tiếng người đông. Nhiều gia đình nuôi bò đua qua nhiều năm, coi cặp bò như thành viên trong nhà. Khi cặp bò thắng giải, vinh dự không chỉ của chủ bò mà còn của ngôi chùa và phum sóc đã cử bò đi thi.

Người điều khiển thường là đàn ông khoẻ, quen bò, nhiều người đã đua qua nhiều mùa. Họ biết khi nào giục, khi nào giữ sức, khi nào bẻ lái để bò ôm sát vòng cua.

Mốc thời gian một mùa đua

1. Sau mùa vụ chính: chủ bò chọn và ghép cặp, bắt đầu tập luyện trên ruộng ngập nước.
2. Vài tuần trước lễ: các chùa tổ chức đua vòng loại trong phum sóc để chọn cặp bò đại diện.
3. Dịp Sene Dolta, cuối tháng 8 âm lịch: hội đua cấp vùng diễn ra trong một hoặc hai ngày, đua loại trực tiếp từng cặp.
4. Trận chung kết: trao giải, người xem chúc mừng chủ bò và chùa có cặp bò thắng.
5. Sau hội: bò trở lại với việc đồng áng hoặc nghỉ ngơi đến mùa sau.

Đua bò Bảy Núi so với các cuộc đua bò khác

Đua bò không chỉ có ở An Giang. Ở Campuchia, nơi cùng gốc văn hoá Khmer, cũng có các cuộc đua bò dịp lễ cúng ông bà. Ở Indonesia, đảo Madura nổi tiếng với Karapan Sapi, đua bò kéo xe gỗ trên đường đất khô; ở vùng Tây Sumatra có Pacu Jawi, người điều khiển cầm đuôi bò chạy trên ruộng bùn. Ở Ấn Độ, bang Kerala có Maramadi, đua bò trên ruộng ngập nước.

Điểm chung: tất cả đều mọc lên từ nông nghiệp lúa nước, nơi con bò kéo cày là trung tâm. Luật chạm bừa là nét riêng nổi bật của Bảy Núi, khiến cuộc đua mang đúng tinh thần rượt đuổi.

Bàn về phúc lợi động vật và an toàn

Như mọi cuộc đua có động vật, đua bò cũng đặt ra câu hỏi về việc đối xử với con vật. Roi giục bò, sức ép chạy trên bùn sâu, va chạm khi hai cặp bò gần nhau là những điểm người xem nước ngoài hay hỏi. Ban tổ chức ở nhiều nơi đã có quy định về dụng cụ giục bò và kiểm tra sức khoẻ trước khi ra sân. Đây là hướng thay đổi đúng, vì một tục lệ muốn sống lâu cần được cả cộng đồng lẫn du khách tôn trọng.

Với người xem, an toàn là chuyện thật: bò đang lao có thể chệch khỏi đường đua, văng bùn, húc vào khu đông người. Nên đứng ở khán đài hoặc sau rào, không đứng trên bờ ruộng sát đường đua, giữ trẻ nhỏ bên mình.

Góc nhìn hôm nay: đi xem đua bò thế nào cho trọn

Lễ hội đua bò là cơ hội hiếm để thấy đời sống người Khmer Nam Bộ trong ngày vui nhất. Vài gợi ý để chuyến đi có ý nghĩa hơn:

• Đến sớm một ngày để ghé các chùa Khmer trong vùng, xem người dân chuẩn bị lễ Sene Dolta.
• Kết hợp thăm Bảy Núi: núi Cấm, rừng tràm Trà Sư, các làng thốt nốt, đặc sản đường thốt nốt.
• Ăn mặc kín đáo khi vào chùa, cởi giày dép, không chạm vào đầu người hay tượng.
• Đọc trước về lịch Khmer và các lễ lớn trong năm như Chôl Chnăm Thmây (Tết), Sene Dolta, Ok Om Bok, để hiểu hội đua nằm ở đâu trong vòng đời của phum sóc.
• Theo dõi thông báo của tỉnh An Giang vì ngày đua tính theo âm lịch, mỗi năm rơi vào một ngày dương lịch khác.

Khoảnh khắc đáng nhớ nhất thường không phải lúc trao giải, mà là lúc cặp bò chạy sau rút ngắn từng mét, người điều khiển rướn người trên bừa, và cả sân nín thở chờ hai chiếc bừa chạm nhau.