Chạy tiếp sức: luật vùng trao gậy, cách trao và chiến thuật xếp đội

Chạy tiếp sức là nội dung điền kinh trong đó bốn người lần lượt chạy và trao cho nhau một chiếc gậy, phổ biến nhất là 4x100 m và 4x400 m. Đội thắng không nhất thiết là đội có bốn người nhanh nhất, mà là đội trao gậy giỏi nhất: gậy phải được trao trong vùng 30 m, khi cả người trao lẫn người nhận đều đang chạy gần tốc độ tối đa. Một lần trao hỏng có thể xoá sạch lợi thế của cả đội.

Các nội dung tiếp sức chính

Gậy tiếp sức là ống trơn, dài khoảng 28–30 cm, nặng tối thiểu 50 g theo luật của World Athletics. Gậy phải được cầm trong tay suốt cuộc đua; làm rơi thì chính người làm rơi phải nhặt lên, không được để đồng đội nhặt hộ.

Vùng trao gậy: luật quan trọng nhất

Gậy phải được trao trong vùng trao gậy dài 30 m. Điều tính là vị trí của gậy, không phải vị trí chân người chạy: chỉ cần gậy ra khỏi vùng trước khi đổi tay là đội bị truất quyền.

Trước năm 2018, luật chia thành vùng trao gậy 20 m cộng một vùng tăng tốc 10 m phía trước, trong đó người nhận được xuất phát nhưng chưa được nhận gậy. Từ năm 2018, World Athletics gộp lại thành một vùng 30 m, gậy được trao ở bất kỳ điểm nào trong đó. Thay đổi này cho các đội thêm không gian để tính toán điểm trao.

Ở 4x100 m, người nhận đứng trong vùng, nhìn lại phía sau, chờ đồng đội chạy tới một dấu mốc dán sẵn trên đường chạy. Khi đồng đội chạm dấu, người nhận quay đi và tăng tốc hết sức mà không nhìn lại. Khoảng cách từ dấu tới vạch xuất phát của người nhận được đo bằng bước chân trong tập luyện, mỗi cặp một số khác. Đặt dấu xa quá, người trao không đuổi kịp; gần quá, hai người dồn vào nhau, mất tốc độ.

Ba kiểu trao gậy

Trao từ dưới lên (upsweep)

Người nhận đưa tay ra sau, lòng bàn tay úp xuống, ngón cái và các ngón tạo hình chữ V hướng xuống đất. Người trao đẩy gậy từ dưới lên vào khe chữ V. Ưu điểm là tư thế tay tự nhiên, tốc độ ít bị ảnh hưởng. Nhược điểm là người nhận thường cầm vào giữa gậy, lần trao sau dễ bị thiếu chỗ cầm.

Trao từ trên xuống (downsweep)

Người nhận đưa tay ra sau cao hơn, lòng bàn tay ngửa lên. Người trao đặt gậy từ trên xuống vào lòng bàn tay. Kiểu này cho khoảng cách giữa hai người dài hơn, gọi là "khoảng cách tự do", tức là cả hai cùng chạy mà vẫn trao được với cánh tay duỗi dài. Nhược điểm là tư thế tay của người nhận kém tự nhiên, cần tập nhiều.

Trao đẩy (push pass)

Người nhận đưa tay ra sau, lòng bàn tay hướng về phía sau, người trao đẩy gậy thẳng vào lòng bàn tay. Kiểu này dễ học, phù hợp với đội trẻ hoặc 4x400 m, nơi tốc độ lúc trao thấp hơn.

Ở 4x400 m, vì người trao đã mệt sau một vòng sân, người nhận thường quay người nhìn lại và nhận gậy bằng mắt, an toàn hơn trao mù.

Xếp đội hình: ai chạy chặng nào

Bốn chặng của 4x100 m không giống nhau:

1. Chặng 1: xuất phát từ bàn đạp, chạy trong khúc cua. Cần người phản xạ xuất phát tốt và quen chạy cua.
2. Chặng 2: chạy trên đoạn thẳng đối diện, thường là chặng có quãng chạy dài nhất nếu tính cả phần trong vùng trao gậy. Hợp với người có tốc độ tối đa cao và sức bền tốc độ.
3. Chặng 3: chạy khúc cua thứ hai, vừa nhận vừa trao. Cần người chạy cua tốt và trao nhận ổn định.
4. Chặng 4: chạy về đích trên đoạn thẳng. Thường là người nhanh nhất hoặc bản lĩnh nhất, vì phải giữ vị trí khi bị đuổi.

Người chạy chặng 1 và 3 thường cầm gậy tay phải, chạy sát mép trong của ô; người chạy chặng 2 và 4 cầm tay trái, chạy phía ngoài ô. Cách sắp xếp này giúp hai người không va tay nhau và mỗi người chạy đường ngắn nhất có thể.

Vì sao tiếp sức nhanh hơn tổng bốn người

Kỷ lục thế giới 4x100 m nam là 36,84 giây, do đội Jamaica lập tại Thế vận hội London 2012, với chặng cuối do Usain Bolt chạy. Nếu chia đều, mỗi người chạy khoảng 9,21 giây cho 100 m, nhanh hơn cả kỷ lục 100 m cá nhân 9,58 của Bolt.

Lý do: chỉ người chạy chặng đầu xuất phát từ trạng thái đứng yên. Ba người sau nhận gậy khi đã tăng tốc trong vùng trao gậy, nên họ "chạy đà" mà không bị tính vào thời gian riêng. Trong 100 m cá nhân, khoảng 1 giây đầu dành cho phản xạ và tăng tốc từ bàn đạp, phần tiếp sức tiết kiệm được chính là chỗ này.

Đây cũng là lý do một đội có bốn người không quá xuất sắc vẫn có thể thắng đội ngôi sao. Năm 2016 ở Rio de Janeiro, đội Nhật Bản giành huy chương bạc 4x100 m nam với 37,60 giây, kỷ lục châu Á, dù không có ai chạy 100 m cá nhân dưới 10 giây vào lúc đó. Đội Nhật nổi tiếng với kiểu trao từ dưới lên được tập luyện cực kỳ kỹ.

Những lần rơi gậy đi vào lịch sử

Tại Thế vận hội Bắc Kinh 2008, cả đội 4x100 m nam lẫn nữ của Mỹ đều làm rơi gậy ở vòng loại và bị loại, trong khi Mỹ vốn là ứng viên huy chương. Đó là bài học kinh điển: tốc độ cá nhân không cứu được một lần trao hỏng.

Cũng ở kỳ 2008, đội Jamaica giành vàng 4x100 m nam, nhưng năm 2017 huy chương bị thu hồi vì một thành viên, Nesta Carter, có kết quả xét nghiệm doping dương tính khi mẫu được phân tích lại. Bolt vì thế mất một trong chín tấm huy chương vàng Olympic.

Các kỷ lục tiếp sức khác đã đứng rất lâu. Kỷ lục 4x400 m nam 2:54,29 của Mỹ lập năm 1993 ở Stuttgart; kỷ lục 4x400 m nữ 3:15,17 của Liên Xô lập năm 1988 ở Seoul. Kỷ lục 4x100 m nữ là 40,82 của Mỹ tại London 2012.

Góc nhìn hôm nay: học gì từ một cú trao gậy

Tiếp sức là ví dụ hiếm hoi trong thể thao cá nhân nơi phối hợp quan trọng hơn tài năng riêng. Các đội giỏi tập trao gậy hàng trăm lần mỗi tuần, đo dấu mốc tới từng bàn chân, thay dấu khi trời có gió ngược hay khi người chạy mệt.

Nếu muốn xem tiếp sức hay hơn:

• Nhìn vào chân người nhận gậy lúc đồng đội chạm dấu, đó là khoảnh khắc quyết định.
• Xem lại chuyển động chậm của các trận chung kết lớn, chú ý vị trí trao gậy trong vùng 30 m: đội giỏi thường trao ở khoảng nửa sau của vùng, khi người nhận đã gần đạt tốc độ cao.
• Ở trường học, tiếp sức là cách tốt để dạy học sinh phối hợp; bắt đầu bằng trao đẩy, nhìn bằng mắt rồi mới chuyển sang trao mù.