Lái xe ban đêm: dùng đèn pha đúng lúc, chống loá mắt và phòng ngủ gật

Lái xe ban đêm nguy hiểm hơn ban ngày vì ba lý do cộng dồn: tầm nhìn bị giới hạn trong vùng đèn chiếu, mắt bị loá bởi đèn xe ngược chiều, và cơ thể buồn ngủ theo nhịp sinh học. Cách lái an toàn là chạy chậm đủ để dừng được trong phạm vi đèn chiếu sáng, chuyển đèn chiếu gần khi gặp xe, nhìn chếch về mép phải đường khi bị loá, và dừng nghỉ ngay khi thấy dấu hiệu buồn ngủ đầu tiên chứ không cố.

Mắt người kém đi bao nhiêu khi trời tối

Trong bóng tối, mắt chuyển sang dựa nhiều vào tế bào que, loại nhạy sáng nhưng kém phân biệt màu và chi tiết. Hệ quả cho người lái:

• Nhìn xa và ước khoảng cách kém hơn; khó đoán xe phía trước đang đi nhanh hay chậm.
• Nhận ra vật mặc đồ tối muộn hơn; người đi bộ mặc áo sẫm, xe máy tắt đèn, trâu bò trên đường quê là các nguy cơ điển hình.
• Hồi phục chậm sau khi bị loá; sau một luồng đèn pha chiếu thẳng vào mắt, cần vài giây mới nhìn rõ trở lại, và thời gian này tăng theo tuổi.
• Người lớn tuổi cần nhiều ánh sáng hơn để nhìn cùng một mức chi tiết, do thuỷ tinh thể đục dần và đồng tử co nhỏ lại theo tuổi. Đây là thay đổi sinh lý bình thường, không phải bệnh.

Đèn của bạn soi xa đến đâu

Một câu hỏi người lái ít khi đặt ra: với tốc độ đang chạy, mình có dừng kịp trong vùng đèn chiếu sáng không? Đèn chiếu gần chỉ soi rõ mặt đường khoảng vài chục mét phía trước, tuỳ loại đèn và cách cân chỉnh. Đèn chiếu xa soi xa hơn nhiều, có thể hơn trăm mét.

Ở 90 km/h, xe đi 25 mét mỗi giây. Cộng quãng phản xạ khoảng 1,5 giây và quãng phanh trên đường khô, tổng quãng dừng xe đã khoảng 80 mét. Như vậy chạy 90 km/h với đèn chiếu gần trên đường không có đèn đường là đang chạy nhanh hơn tầm nhìn của mình: khi thấy chướng ngại vật thì đã không còn đủ đường để dừng.

Đây là lý do nhiều người lái lâu năm tự giảm tốc khi đi đêm ở quốc lộ không có đèn đường, ngay cả khi tốc độ tối đa cho phép vẫn cao hơn.

Đèn chiếu xa: dùng lúc nào, tắt lúc nào

Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ 2024 quy định thời gian phải bật đèn chiếu sáng phía trước là từ 18 giờ hôm trước đến 6 giờ sáng hôm sau, và khi sương mù, khói, bụi, mưa làm hạn chế tầm nhìn. Luật cũng yêu cầu chuyển từ đèn chiếu xa sang đèn chiếu gần trong những tình huống dễ gây loá cho người khác.

Bật pha liên tục khi gặp xe ngược chiều là thói quen gây nguy hiểm cho cả hai bên: người kia bị loá, có thể lấn làn đúng lúc hai xe giao nhau. Việc sử dụng đèn chiếu xa sai quy định cũng là hành vi bị xử phạt theo nghị định xử phạt vi phạm hành chính về giao thông hiện hành.

Bị loá: xử lý ra sao

1. Đừng nhìn thẳng vào đèn. Đưa mắt nhìn chếch xuống mép phải của làn đường mình, dùng vạch kẻ mép đường làm mốc giữ hướng.
2. Giảm tốc, chuẩn bị dừng nếu không còn thấy đường.
3. Nháy đèn một lần để nhắc người kia, nhưng đừng bật pha trả đũa; hai người cùng loá là cách tạo tai nạn đối đầu.
4. Bị loá từ phía sau: chuyển gương giữa sang chế độ chống loá (lẫy dưới gương, hoặc gương tự động đổi màu).

Kính, đèn và mắt: chuẩn bị trước khi đi đêm

• Kính lái sạch cả mặt trong. Màng mỏng bám ở mặt trong kính (từ hơi nhựa nội thất, khói, tay chạm) tán xạ ánh đèn ngược chiều thành một quầng chói. Lau mặt trong kính định kỳ là việc rẻ nhất để đi đêm đỡ mệt mắt.
• Chụp đèn ố vàng trên xe cũ làm đèn yếu đi rõ rệt; có thể đánh bóng hoặc thay.
• Cân chỉnh độ cao đèn. Đèn chúc quá thấp soi ngắn, đèn ngóc quá cao làm loá người khác. Nhiều xe có núm chỉnh độ cao đèn theo tải; khi chở nặng phía sau, mũi xe ngóc lên, nên hạ đèn xuống.
• Không tự độ đèn quá sáng hoặc lắp bóng không đúng loại chao đèn. Bóng công suất lớn lắp vào chao đèn thiết kế cho bóng khác thường tán sáng lung tung, làm loá xe ngược chiều mà chính mình cũng không thấy rõ hơn.
• Kính đeo: kính có lớp chống phản xạ giúp giảm quầng sáng. Các loại kính "nhìn đêm" tròng vàng bán trên mạng làm cảnh vật trông sáng hơn nhưng thực chất lọc bớt ánh sáng đi vào mắt; không có bằng chứng chúng giúp lái an toàn hơn.
• Nếu thấy quầng sáng quanh đèn ngày càng rõ, khó nhìn ban đêm hơn trước, nên đi khám mắt; đó có thể là dấu hiệu sớm của đục thuỷ tinh thể.

Ngủ gật: kẻ thù lớn nhất của chuyến đi đêm

Cơ thể người có nhịp sinh học khoảng 24 giờ. Mức tỉnh táo xuống thấp nhất vào khoảng rạng sáng, đại khái từ 2 đến 6 giờ, và có một vùng trũng nhỏ hơn đầu giờ chiều. Lái xe trong các khung giờ này, nhất là khi thiếu ngủ, rủi ro ngủ gật tăng rõ.

Ngủ vi thể

Người buồn ngủ có thể rơi vào những giấc ngủ cực ngắn, vài giây, mà không tự biết, gọi là ngủ vi thể. Ở 80 km/h, ba giây ngủ vi thể là hơn 60 mét xe chạy không người điều khiển. Tai nạn do ngủ gật thường nặng vì xe lao đi mà không có dấu hiệu phanh hay né tránh.

Dấu hiệu cần dừng ngay

• Ngáp liên tục, mí mắt nặng, dụi mắt nhiều.
• Không nhớ mấy cây số vừa qua trông thế nào.
• Xe lệch làn, bánh xe chạm vạch rung mép đường.
• Lỡ biển báo, lỡ lối rẽ.
• Gật đầu, giật mình.

Cái gì có tác dụng, cái gì không

Với tài xế kinh doanh vận tải, Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ 2024 giới hạn thời gian lái: không quá 10 giờ trong một ngày, không quá 48 giờ trong một tuần, và không lái liên tục quá 4 giờ. Người lái xe cá nhân không bị ràng buộc theo điều này, nhưng con số là mốc tham khảo tốt. Nhiều chuyên gia khuyên nghỉ khoảng 15 phút sau mỗi hai giờ lái.

Góc nhìn hôm nay: lên kế hoạch cho chuyến đi đêm

• Nếu có thể chọn, đi sáng sớm sau một đêm ngủ đủ thay vì đi suốt đêm.
• Đánh dấu trước các trạm dừng nghỉ, cây xăng có chỗ đỗ trên lộ trình, để khi buồn ngủ không phải đỗ tạm bên lề tối.
• Đỗ xe nghỉ thì vào hẳn bãi, không dừng trên làn đường hay làn dừng khẩn cấp cao tốc để ngủ.
• Ăn nhẹ trước khi đi; bữa no nặng làm buồn ngủ hơn.
• Rượu bia: luật Việt Nam cấm người điều khiển phương tiện có nồng độ cồn trong máu hoặc hơi thở. Cồn còn làm tăng cảm giác buồn ngủ và kéo dài thời gian hồi phục sau loá.
• Người ngồi ghế phụ có thể giúp: trò chuyện, để ý dấu hiệu buồn ngủ của người lái và nhắc dừng.