Lái xe đường đèo: dùng số thấp khi xuống dốc và cách tránh mất phanh

Lái xe đường đèo an toàn xoay quanh một nguyên tắc: xuống dốc dùng số thấp để động cơ ghìm xe, phanh chân chỉ để hỗ trợ. Đạp phanh liên tục suốt con dốc dài làm má phanh và dầu phanh quá nhiệt, phanh yếu dần rồi có thể mất hẳn. Lên dốc thì giữ số đủ khoẻ, không vượt ở khúc cua khuất, và nhớ quy tắc của luật: xe xuống dốc nhường xe lên dốc.

Vì sao xe mất phanh khi xuống đèo

Phanh ô tô biến động năng của xe thành nhiệt. Một chiếc xe chở đủ người đổ đèo dài vài cây số phải tiêu tán lượng nhiệt rất lớn. Nếu toàn bộ việc đó dồn lên má phanh và đĩa phanh, chúng nóng lên nhanh hơn tốc độ toả nhiệt ra không khí. Có hai kiểu "mất phanh" do nhiệt:

Phanh mỏi (brake fade)

Má phanh quá nóng làm hệ số ma sát giảm. Bàn đạp vẫn cứng, nhưng đạp mạnh mà xe giảm tốc rất ít. Người lái thường ngửi thấy mùi khét. Nếu để nguội, phanh hồi lại phần lớn.

Sôi dầu phanh

Nhiệt từ má phanh truyền vào dầu trong xi lanh bánh xe. Dầu phanh hút ẩm từ không khí theo thời gian, và càng nhiều nước thì nhiệt độ sôi càng thấp. Khi dầu sôi, bọt khí hình thành trong đường ống. Khí bị nén được, nên bàn đạp lún sâu, mềm như bấm vào bọt biển, và lực phanh gần như mất. Đây là kiểu nguy hiểm hơn vì xảy ra đột ngột.

Đây là mức tối thiểu theo tiêu chuẩn của Mỹ (FMVSS 116), dùng rộng rãi để phân loại dầu phanh. Chênh lệch giữa cột "khô" và "ngậm ẩm" cho thấy vì sao dầu phanh lâu không thay là rủi ro thật trên đường đèo.

Phanh bằng động cơ: số thấp làm gì

Khi bạn nhả chân ga mà xe đang ở số thấp, bánh xe phải quay động cơ ở vòng tua cao. Động cơ tạo lực cản (nén khí trong xi lanh, ma sát, bơm) và lực cản đó hãm xe lại. Số càng thấp, lực hãm càng lớn. Ưu điểm là lực này không làm nóng má phanh.

• Xe số sàn: nguyên tắc truyền miệng của tài xế lâu năm là "xuống dốc bằng số lên dốc", tức là dùng số mà bạn sẽ dùng để leo chính con dốc đó. Với đèo dốc gắt, thường là số 2 hoặc số 3.
• Xe số tự động: chuyển sang chế độ số thấp (L, 2, B, hoặc dùng lẫy/chế độ M để chọn số). Ở chế độ D, nhiều hộp số sẽ tự lên số cao khi xe trôi, làm phanh động cơ yếu. Một số xe có chế độ đổ đèo tự giữ số, nhưng đừng mặc định xe mình có.
• Xe hybrid và xe điện: phanh tái sinh đóng vai trò tương tự, nạp lại điện cho pin. Khi pin đầy, lực tái sinh có thể giảm; để ý cảm giác xe và dùng chế độ phanh tái sinh mạnh nếu có.

Về số trước khi xuống dốc, không phải giữa dốc. Khi xe đã trôi nhanh, về số thấp gây giật mạnh và có thể vượt vòng tua cho phép.

Cách dùng phanh chân khi đổ đèo

Phanh động cơ không đủ thì vẫn phải dùng phanh chân. Cách dùng đúng là phanh dứt khoát từng đợt thay vì rà nhẹ liên tục:

1. Để xe tăng tốc lên một mức bạn đã định trước, ví dụ vượt mức an toàn chừng 10 km/h.
2. Phanh chắc tay để giảm xuống thấp hơn mức đó chừng 10 km/h.
3. Nhả hẳn phanh để má phanh có thời gian toả nhiệt.
4. Lặp lại. Nếu phải phanh quá dày, nghĩa là số đang quá cao; dừng lại ở chỗ an toàn và về số thấp hơn.

Rà phanh liên tục là kiểu làm nóng má phanh nhanh nhất mà lực hãm lại thấp. Gác chân hờ lên bàn đạp cũng gây hiệu ứng tương tự và còn làm đèn phanh sáng liên tục khiến xe sau không đọc được tín hiệu.

Không về số N hoặc tắt máy để thả trôi. Thả trôi mất hoàn toàn phanh động cơ, và với nhiều xe, tắt máy còn mất trợ lực phanh và trợ lực lái.

Lên dốc: chuyện ít ai nói

• Chọn số đủ khoẻ trước khi vào dốc; về số giữa dốc gắt với xe số sàn dễ làm xe hụt lực, phải khởi hành lại ngang dốc.
• Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ 2024 quy định ở đường đèo, dốc, xe xuống dốc phải nhường đường cho xe đang lên dốc. Lý do thực tế: xe lên dốc dừng lại thì khó khởi hành, xe xuống dốc dừng dễ hơn.
• Không vượt ở đầu dốc và ở đường cong bị che khuất tầm nhìn; đây là các trường hợp luật cấm vượt.
• Theo sau xe tải nặng leo dốc chậm: kiên nhẫn chờ đoạn thẳng, có vạch đứt, nhìn rõ đường. Nhiều đèo có đoạn mở thêm làn cho xe leo chậm; xe tải sẽ dạt vào đó.
• Theo dõi đồng hồ nhiệt độ nước làm mát khi leo dốc dài trong trời nóng. Kim vượt mức thường, tắt điều hoà và dừng nghỉ ở chỗ an toàn.

Đọc đường đèo: cua tay áo, sương mù, xe lớn

Đèo ở Việt Nam đa dạng: đèo đá vôi phía Bắc như Mã Pí Lèng, Khau Phạ, Ô Quy Hồ; đèo xuyên Trường Sơn và Tây Nguyên như Lò Xo, Khánh Lê, Bảo Lộc, Prenn; và Hải Vân ven biển miền Trung. Mỗi đèo một tính nết, nhưng có vài điểm chung:

• Cua tay áo (cua gấp gần 180 độ): giảm tốc rất sớm, số 1 hoặc 2. Xe khách, xe tải dài cần cả bề rộng đường để quay đầu xe; thấy chúng từ xa thì dừng nép chờ.
• Bấm còi hoặc nháy đèn trước các khúc cua khuất để báo xe ngược chiều, theo đúng quy định về tín hiệu.
• Sương mù và mây ở đèo cao xuất hiện rất nhanh, nhất là sáng sớm và chiều muộn. Bật đèn chiếu gần, đèn sương mù, giảm tốc, bám theo vạch kẻ mép đường.
• Sỏi, đất đá trên mặt đường sau mưa và ở đoạn đang thi công. Đỉnh cua hay có sỏi do xe tải cắt cua.
• Làn thoát hiểm (đường cứu nạn): một số đèo dốc dài có nhánh đường rải sỏi dày hoặc dốc ngược lên để xe mất phanh lao vào. Để ý biển báo; đó là lựa chọn cuối cùng tốt hơn rất nhiều so với vách núi.

Khi phanh thật sự yếu dần

Nếu đổ đèo mà bàn đạp lún sâu hơn bình thường, xe giảm tốc kém, ngửi thấy mùi khét:

1. Bật đèn khẩn cấp, bấm còi báo hiệu.
2. Về số thấp hơn ngay khi vòng tua cho phép; xe số tự động chuyển sang chế độ số thấp nhất được.
3. Nếu bàn đạp mềm, đạp nhồi nhanh nhiều lần có thể tạm thời lấy lại một ít áp suất.
4. Kéo phanh tay (phanh đỗ) từ từ và tăng dần, không giật mạnh; phanh đỗ dùng cơ cấu riêng ở bánh sau.
5. Tìm làn thoát hiểm, đoạn đường dốc ngược, hoặc cọ thành xe dần vào taluy dương (vách núi phía trong) để giảm tốc, tránh phía vực.
6. Sau khi xe dừng, để phanh nguội ít nhất vài chục phút. Không dội nước lạnh vào đĩa phanh đang nóng; đĩa có thể nứt hoặc cong vênh.

Góc nhìn hôm nay: chuẩn bị trước một chuyến đèo

Nếu bạn mới lái, chọn chuyến đèo đầu tiên vào ban ngày, trời khô, có người lái quen đường ngồi cạnh. Đèo Hải Vân là trường hợp đặc biệt: có hầm đường bộ xuyên núi cho người cần đi nhanh, còn đường đèo phù hợp để đi chậm ngắm cảnh và tập kỹ năng.