Rượt đuổi trên phim không chỉ có ô tô. Tàu hoả cho cảm giác không thể dừng lại vì nó chạy trên đường ray cố định; thuyền máy cho tốc độ, bọt nước và mặt nước không có phanh; trực thăng mở cuộc rượt sang chiều thẳng đứng. Từ The General (1926) của Buster Keaton đến các phim Mission: Impossible gần đây, mỗi loại phương tiện có một ngữ pháp riêng, và các nhà làm phim giỏi biết khai thác đúng chỗ mạnh của từng loại.
Mỗi phương tiện một kiểu kịch tính
| Phương tiện | Kịch tính đến từ đâu | Cảnh kinh điển |
|---|---|---|
| Tàu hoả | Đường ray cố định, không thể né; đánh nhau trên nóc toa; tàu mất phanh | The General (1926), Mission: Impossible (1996) |
| Thuyền máy | Tốc độ trên mặt nước, không có phanh, kênh hẹp | Indiana Jones and the Last Crusade (1989) |
| Trực thăng | Không gian ba chiều, độ cao, hẻm núi | Mission: Impossible – Fallout (2018) |
| Ngựa | Người và vật cùng chạy, ngã là thật | Stagecoach (1939), Raiders of the Lost Ark (1981) |
| Ô tô đuổi tàu | Hai thế giới song song, đường phố và đường ray | The French Connection (1971) |
Tàu hoả: cuộc rượt có số phận định sẵn
Tàu hoả gắn với điện ảnh từ những thước phim đầu tiên. Nó có sẵn mọi thứ một cảnh rượt cần: tốc độ, khối lượng khổng lồ, đường ray dẫn tới một điểm không thể đổi, nóc toa hẹp để đánh nhau, đường hầm và cây cầu làm mốc thời gian.
The General: đầu máy rơi xuống sông
The General (1926) của Buster Keaton lấy bối cảnh Nội chiến Mỹ thế kỷ 19, dựa trên một vụ cướp đầu máy có thật năm 1862. Gần như cả phim là một cuộc rượt bằng đầu máy hơi nước, đầu tiên là chiều đi, sau đó đảo chiều. Keaton tự làm hầu hết pha nguy hiểm, kể cả ngồi trên thanh nối bánh xe của đầu máy đang chạy.
Đỉnh điểm là cảnh một đầu máy thật lao lên cây cầu đang cháy, cầu sập và đầu máy rơi xuống sông. Pha này quay một lần duy nhất ở bang Oregon và thường được nhắc là cảnh quay đắt nhất thời phim câm. Phim từng thất bại khi ra rạp nhưng nay được xếp vào nhóm phim hay nhất mọi thời.
Ô tô đuổi tàu điện trên cao
Trong The French Connection (1971), thám tử Popeye Doyle cướp một chiếc xe hơi và đuổi theo đoàn tàu điện trên cao ở Brooklyn, New York, phía trên là sát thủ cầm súng, phía dưới là xe lao qua phố đông. Đạo diễn William Friedkin quay ở tốc độ thật trên phố, phần lớn được kể là không phong toả hoàn toàn. Đó là điều ngày nay không còn được phép, và cũng là lý do cảnh này trông nguy hiểm đến vậy.
Đường hầm biển Manche và tàu Orient Express
Mission: Impossible (1996) kết bằng cảnh rượt trong đường hầm biển Manche: một chiếc trực thăng bám theo đoàn tàu cao tốc vào tận trong hầm. Cảnh này phần lớn dùng mô hình và kỹ xảo số, vì không có cách nào bay trực thăng trong đường hầm thật.
Gần ba thập kỷ sau, Mission: Impossible – Dead Reckoning Part One (2023) quay lại với tàu hoả theo hướng ngược hẳn: đoàn làm phim dựng một đoàn tàu thật cỡ lớn và cho nó lao khỏi một mỏ đá ở Anh. Tom Cruise cũng tự phóng mô tô khỏi một vách núi ở Na Uy rồi bung dù; trong phim, cú nhảy đó đưa nhân vật của anh đáp xuống đoàn tàu đang chạy. Hai bộ phim cùng một loạt cho thấy rõ sự thay đổi trong cách Hollywood nghĩ về kỹ xảo.
Tàu mất phanh
Một biến thể khác là tàu không ai điều khiển. Runaway Train (1985) dựa trên một kịch bản của đạo diễn Nhật Akira Kurosawa. Unstoppable (2010) của Tony Scott lấy cảm hứng từ một sự cố có thật năm 2001 ở bang Ohio, Mỹ, khi một đoàn tàu hàng tự chạy không người lái nhiều chục cây số. Ở đây "kẻ chạy trốn" là chính cỗ máy.
Thuyền máy: rượt đuổi không có phanh
Trên mặt nước, thuyền không phanh được. Muốn dừng phải giảm ga và chờ, muốn rẽ gấp phải chấp nhận trượt. Nước cũng cho hình ảnh đẹp mà đường nhựa không có: vệt sóng trắng, bọt nước bắn lên, thuyền bay khỏi mặt nước rồi đập xuống.
Venice trong Indiana Jones
Indiana Jones and the Last Crusade (1989) có cảnh rượt thuyền máy trong các kênh ở Venice, kết thúc khi một chiếc thuyền bị kẹp nát giữa hai con tàu lớn. Steven Spielberg dùng sự chật hẹp của kênh đào để tạo áp lực: không có chỗ lách, chỉ có tiến hoặc va. Venice sau đó còn là bối cảnh rượt thuyền mở màn của The Italian Job bản năm 2003.
Thuyền trong phim Bond
Loạt phim James Bond đặc biệt mê thuyền, từ cảnh rượt trên đầm lầy Louisiana trong Live and Let Die (1973) đến cảnh rượt trên sông Thames ở London trong The World Is Not Enough (1999). Rượt thuyền trên sông giữa thành phố khó quay hơn nhiều so với trên biển, vì phải phối hợp cầu, phà và tàu thuyền dân sự.
Trực thăng: rượt đuổi trong không gian ba chiều
Trực thăng thay đổi hẳn cách tính của cuộc rượt. Ô tô có thể trốn vào hẻm, nhưng trực thăng nhìn từ trên xuống. Ngược lại, trực thăng dễ bị kẹt trong hẻm núi, giữa các toà nhà hoặc dưới dây điện.
Blue Thunder
Blue Thunder (1983) xoay quanh một chiếc trực thăng cảnh sát công nghệ cao bay giữa các toà nhà ở Los Angeles. Phim ra đời trước thời kỹ xảo số, nên các cảnh bay thấp giữa phố được quay bằng trực thăng thật và mô hình.
Mission: Impossible – Fallout
Trong Mission: Impossible – Fallout (2018), Tom Cruise tự lái trực thăng trong cảnh rượt đuổi giữa núi non New Zealand, kể cả cú bổ nhào xoắn ốc. Anh học lái trực thăng và lấy chứng chỉ phi công để làm việc đó. Máy quay được gắn sao cho thấy rõ anh đang cầm cần lái, vì toàn bộ giá trị của cảnh là khán giả biết đó là thật.
Ngựa: tổ tiên của mọi cảnh rượt
Trước khi có ô tô, điện ảnh đã rượt bằng ngựa. Trong Stagecoach (1939) của John Ford, người đóng thế Yakima Canutt rơi giữa đoàn ngựa đang kéo xe và bị kéo lê bên dưới. Raiders of the Lost Ark (1981) tưởng nhớ pha này khi Indiana Jones trượt dưới gầm chiếc xe tải đang chạy, một cảnh rượt kết hợp ngựa và xe tải trên đường sa mạc. Hai phim cách nhau 42 năm nhưng cùng một ý tưởng: người bị kéo dưới thứ đang lao đi.
Vì sao những cảnh này khó quay hơn rượt xe
- Tàu hoả: phải thuê đường ray riêng, đầu máy và toa thật, phối hợp với đơn vị vận hành đường sắt. Tai nạn trên phim trường Midnight Rider năm 2014 cho thấy cái giá của việc quay trên đường ray mà không được phép.
- Thuyền: nước không bao giờ đứng yên, mỗi lần quay lại sóng gió đã khác, ánh sáng phản chiếu thay đổi liên tục.
- Trực thăng: chi phí bay theo giờ, quy định hàng không chặt, bay thấp giữa thành phố gần như không được cấp phép.
- Ngựa: phải bảo đảm an toàn cho động vật, ngày nay có giám sát của các tổ chức bảo vệ động vật trên phim trường.
Góc nhìn hôm nay: xem gì để thấy sự khác biệt
Ai muốn so sánh nên xem liền ba phim: The General (1926), The French Connection (1971) và một phim Mission: Impossible gần đây. Ba phim cách nhau gần một thế kỷ nhưng cùng một niềm tin: khán giả cảm nhận được khi điều trên màn hình là thật. The General đã hết bản quyền ở Mỹ và có nhiều bản phục chế, phù hợp để mở đầu.
Với khán giả Việt Nam, đường sắt Bắc Nam và các bến sông là bối cảnh điện ảnh còn bị bỏ ngỏ nhiều. Mỗi khi đi tàu qua đèo Hải Vân, thật khó không nghĩ tới một cảnh rượt đuổi được quay ở đó.
Câu hỏi thường gặp
Phim nào có cảnh rượt tàu hoả kinh điển nhất?
The General (1926) của Buster Keaton thường được xếp đầu, với cả bộ phim là một cuộc rượt bằng đầu máy hơi nước và cảnh đầu máy thật rơi khỏi cầu xuống sông. Các phim Mission: Impossible năm 1996 và 2023 cũng được nhắc nhiều.
Tom Cruise có tự lái trực thăng trong Mission: Impossible không?
Có. Trong Mission: Impossible – Fallout (2018), Tom Cruise tự lái trực thăng trong cảnh rượt đuổi giữa núi non New Zealand. Anh học và lấy chứng chỉ phi công trực thăng để thực hiện cảnh này.
Cảnh ô tô đuổi tàu trong The French Connection quay ở đâu?
Cảnh này quay ở Brooklyn, New York, bên dưới tuyến tàu điện trên cao. Xe chạy ở tốc độ thật trên phố, phần lớn được kể là không phong toả hoàn toàn, điều ngày nay không còn được phép.
Cảnh rượt thuyền nổi tiếng trong phim là cảnh nào?
Cảnh rượt thuyền máy trong các kênh Venice của Indiana Jones and the Last Crusade (1989) và cảnh rượt trên đầm lầy Louisiana trong phim Bond Live and Let Die (1973) là hai ví dụ tiêu biểu.
Vì sao quay rượt đuổi bằng tàu hoả khó?
Phải thuê đường ray, đầu máy, toa thật và phối hợp với đơn vị vận hành đường sắt. Quy trình an toàn rất chặt, vì đã có tai nạn chết người khi đoàn phim quay trên đường ray không được phép.
