Một chặng rally được tổ chức như một đoạn đường khép kín có kiểm soát: trạm kiểm soát thời gian, vạch xuất phát, các điểm liên lạc vô tuyến dọc đường, vạch đích bay và trạm dừng, cùng những xe an toàn chạy trước để kiểm tra đường. Khán giả chỉ được đứng ở khu vực ban tổ chức đã đánh dấu, cao hơn mặt đường, phía trong khúc cua, tránh xa điểm xe có thể lao ra nếu mất lái. Phần lớn quy tắc này ra đời sau những tai nạn đau đớn của thập niên 1980.
Giải phẫu một chặng đặc biệt
Một chặng rally không chỉ là một con đường có hai đầu. Nó là một chuỗi điểm kiểm soát, mỗi điểm có nhiệm vụ riêng.
| Điểm | Chức năng |
|---|---|
| Trạm kiểm soát thời gian (TC) | Ghi giờ xe đến sau đoạn chuyển tiếp. Đến sớm hay trễ đều bị phạt |
| Vạch xuất phát | Xe xuất phát theo đồng hồ đếm ngược, cách xe trước thường từ một đến hai phút |
| Điểm liên lạc vô tuyến | Đặt dọc chặng, cách nhau vài cây số, báo về trung tâm điều hành khi xe đi qua, có thể giơ cờ đỏ dừng chặng |
| Vạch đích bay (flying finish) | Thời gian được bấm khi xe vượt vạch ở tốc độ cao |
| Trạm dừng (stop point) | Cách đích vài trăm mét; xe dừng hẳn để ghi giờ vào thẻ |
Vùng trước các trạm được đánh dấu bằng biển màu theo quy chuẩn của FIA: biển vàng báo sắp đến trạm, biển đỏ là vị trí trạm, biển màu be với các vạch ngang báo kết thúc khu vực kiểm soát. Nhờ hệ thống thống nhất này, đội đua ở bất cứ nước nào cũng hiểu ngay mình đang ở đâu.
Những chiếc xe chạy trước xe đua
Trước khi xe đua đầu tiên xuất phát, nhiều xe của ban tổ chức đi qua chặng theo thứ tự:
- Xe kiểm tra an ninh chạy trước khá lâu, xác nhận đường đã được đóng, các lối rẽ đã có người chặn.
- Xe "000", "00", "0": những xe mở đường cuối cùng, chạy với tốc độ gần tốc độ đua. Mục đích là kiểm tra mặt đường, đuổi khán giả khỏi chỗ nguy hiểm và báo hiệu cho mọi người biết cuộc đua sắp bắt đầu. Xe "0" thường đi bật còi hoặc loa để cảnh báo.
- Xe quét (sweeper) đi sau xe đua cuối cùng, xác nhận chặng đã trống trước khi mở lại đường.
Với khán giả, nguyên tắc rất đơn giản: khi xe "0" đã đi qua, không ai được bước xuống đường nữa, kể cả khi thấy một khoảng lặng dài giữa hai xe. Xe đua có thể tới bất cứ lúc nào.
Hệ thống an toàn cho đội đua
Bên trong chặng, ban tổ chức bố trí nhiều lớp an toàn:
- Xe can thiệp y tế và cứu hộ đặt ở đầu chặng và các điểm dọc đường, sẵn sàng vào chặng khi có sự cố. Nhiều vòng đua có trực thăng y tế trực.
- Thiết bị định vị trên mỗi xe gửi vị trí, tốc độ về trung tâm. Khi xe dừng đột ngột hoặc có va chạm mạnh, hệ thống báo ngay.
- Bảng OK và SOS: sau tai nạn, đội đua giơ bảng OK màu xanh nếu không ai bị thương, hoặc SOS màu đỏ nếu cần cấp cứu. Xe phía sau thấy SOS phải dừng giúp đỡ.
- Cờ đỏ: khi có sự cố nghiêm trọng, các điểm liên lạc giơ cờ đỏ; xe đua phải giảm tốc ngay và chạy chậm đến cuối chặng. Thời gian sẽ được ban tổ chức xử lý sau.
Người chịu trách nhiệm cao nhất về điều hành cuộc đua là giám đốc cuộc đua (clerk of the course), cùng một trưởng ban an toàn và hệ thống trưởng chặng. Họ có quyền huỷ hoặc dừng chặng bất cứ lúc nào nếu thấy không an toàn, kể cả vì khán giả đứng sai chỗ.
Bài học từ thập niên 1980
Thời kỳ Group B (1982–1986) cho thấy cái giá của việc để khán giả tự do. Ở nhiều chặng, đám đông đứng ngay trên đường và chỉ tách ra khi xe lao tới. Tháng 3 năm 1986 ở Rally Bồ Đào Nha, một chiếc xe mất lái khi tránh khán giả và lao vào đám đông, làm ba người chết và hàng chục người bị thương.
Sau đó, cách tổ chức thay đổi căn bản: khu vực khán giả được quy hoạch trước, lực lượng điều phối (marshal) được tăng cường, các chặng có thể bị huỷ nếu khán giả không tuân thủ. Những năm gần đây, nhiều vòng WRC đã huỷ hoặc dừng chặng vì khán giả đứng ở khu vực nguy hiểm. Với ban tổ chức, mất một chặng còn hơn mất một người.
Khán giả nên đứng ở đâu
Quy tắc cơ bản là tự hỏi: nếu xe mất lái ở đây, nó sẽ đi về đâu? Rồi đứng ở chỗ ngược lại.
Chỗ nên đứng
- Trong khu vực khán giả ban tổ chức đã đánh dấu, thường có băng rào, biển báo và người điều phối.
- Cao hơn mặt đường, trên sườn dốc hoặc gò đất, có vật cản tự nhiên như mô đất lớn phía trước.
- Phía trong khúc cua, cách xa mép đường.
Chỗ tuyệt đối tránh
- Phía ngoài khúc cua: xe trượt khỏi đường sẽ lao thẳng ra đó.
- Cuối đoạn thẳng dài trước khúc cua gắt: nếu phanh hỏng hay tính sai, xe đi thẳng.
- Chỗ tiếp đất sau cú nhảy và sau đỉnh dốc: xe hạ cánh có thể lệch hướng.
- Thấp hơn mặt đường, như dưới mương hay chân dốc ngay cạnh đường.
- Khu vực có băng đỏ hoặc biển cấm khán giả, dù trông có vẻ đẹp để chụp ảnh.
Hành vi cần nhớ
- Luôn nghe theo người điều phối; tiếng còi và lời nhắc của họ có lý do.
- Không bước xuống đường sau khi xe "0" đã qua; không ném vật gì lên đường.
- Giữ trẻ em và vật nuôi trong tầm tay. Chó chạy lên đường là mối nguy cho cả xe đua lẫn con vật.
- Không tự ý bay thiết bị bay không người lái trên chặng; nhiều vòng đua cấm hoặc hạn chế vì ảnh hưởng an toàn.
- Tới sớm, về muộn: đường vào khu khán giả bị đóng trước giờ chặng bắt đầu khá lâu.
- Mang nước, đồ ăn, áo ấm hoặc áo mưa; chỗ đứng xem thường ở xa dịch vụ.
Nếu chứng kiến sự cố trên chặng
Khi một xe gặp nạn gần chỗ bạn đứng, phản ứng tự nhiên là chạy ra giúp. Nhưng xe sau có thể tới trong vòng một hai phút. Cách đúng là:
- Báo ngay cho người điều phối gần nhất.
- Quan sát xem đội đua giơ bảng OK hay SOS.
- Chỉ xuống đường hỗ trợ khi người điều phối cho phép hoặc khi chặng đã dừng bằng cờ đỏ.
- Không di chuyển người bị thương nếu không có chuyên môn, trừ khi có nguy cơ cháy.
Góc nhìn hôm nay: từ chặng rally đến đường phố
Những gì giữ khán giả an toàn ở rally cũng là kiến thức tốt cho đời thường. Khi đứng ven đường hay chờ sang đường, đừng đứng ở phía ngoài khúc cua, đừng đứng sát mép đường cuối đoạn đổ dốc, luôn để mắt tới xe đang tới. Những vụ xe mất lái lao lên vỉa hè thường xảy ra đúng ở những vị trí như thế.
Với những ai có dịp xem rally ở nước ngoài, nên đọc kỹ hướng dẫn khán giả mà ban tổ chức đăng trước mỗi vòng đua, trong đó có bản đồ khu vực khán giả và giờ đóng đường. Việt Nam chưa có vòng rally quốc tế, nhưng khi đi xem bất kỳ giải đua có phép nào trong nước, nguyên tắc vẫn y như vậy: đứng ở chỗ ban tổ chức cho phép, cao, xa và phía trong.
Câu hỏi thường gặp
Xem rally đứng ở đâu an toàn nhất?
Đứng trong khu vực khán giả ban tổ chức đã đánh dấu, cao hơn mặt đường, phía trong khúc cua và có vật cản phía trước. Tránh phía ngoài khúc cua, cuối đoạn thẳng dài và chỗ tiếp đất sau cú nhảy.
Xe 000, 00 và 0 trong rally là gì?
Đó là những xe của ban tổ chức chạy qua chặng trước xe đua đầu tiên để kiểm tra mặt đường, nhắc khán giả rời chỗ nguy hiểm và báo hiệu cuộc đua sắp bắt đầu. Sau khi xe 0 đi qua, không ai được xuống đường nữa.
Vì sao có chặng rally bị huỷ do khán giả?
Nếu khán giả đứng ở khu vực nguy hiểm và không chịu di chuyển, ban tổ chức có quyền dừng hoặc huỷ chặng để tránh tai nạn. Quy định này chặt chẽ hơn hẳn sau những vụ xe lao vào đám đông trong thập niên 1980.
Bảng OK và SOS trong rally dùng để làm gì?
Mỗi xe rally mang một bảng OK màu xanh và một bảng SOS màu đỏ. Sau tai nạn, đội đua giơ OK nếu không ai bị thương để xe sau đi tiếp, hoặc SOS nếu cần cấp cứu để xe sau dừng giúp và báo ban tổ chức.
Một chặng rally có những điểm kiểm soát nào?
Một chặng thường có trạm kiểm soát thời gian, vạch xuất phát, các điểm liên lạc vô tuyến dọc đường, vạch đích bay và trạm dừng ghi giờ. Các khu vực kiểm soát được báo bằng biển vàng, đỏ và be theo quy chuẩn FIA.
