Phần lớn cảnh rượt đuổi trong phim hiện đại là sự pha trộn: xe thật, người đóng thế thật, đường thật, rồi kỹ xảo số chồng lên để xoá dây an toàn, thêm mảnh vỡ, đổi bầu trời hay mở rộng bối cảnh. Khán giả thường nhận ra CGI khi nó làm việc thay cho vật lý, nhất là khi xe trông như không có trọng lượng. Còn khi kỹ xảo chỉ đóng vai phụ trợ, gần như không ai phát hiện, kể cả người xem kỹ tính.
Ba khái niệm cần phân biệt
| Khái niệm | Nghĩa | Ví dụ trong cảnh rượt |
|---|---|---|
| Hiệu ứng thực | Mọi thứ diễn ra trước máy quay: xe, cháy nổ, va chạm, mô hình | Xe thật lật bằng ống phóng khí nén, xe lao qua tường dựng sẵn |
| Kỹ xảo số (CGI) | Hình ảnh tạo hoàn toàn bằng máy tính | Xe số hoá bay giữa hai toà nhà, cả thành phố dựng bằng máy |
| Kỹ xảo số phụ trợ | Chỉnh sửa trên nền cảnh quay thật | Xoá dây cáp, xoá xe camera lọt vào hình, thêm khói bụi, thay bầu trời |
Cuộc tranh luận "CGI hay cảnh thật" thường gộp loại thứ hai và thứ ba vào làm một. Thật ra loại thứ ba có mặt trong gần như mọi phim hành động hiện nay, kể cả những phim tự hào nhất về cảnh quay thật.
Lịch sử ngắn: từ mô hình đến máy tính
Trước khi có máy tính, những cảnh không thể quay thật được làm bằng mô hình thu nhỏ, phông chiếu sau và ghép hình quang học. Mô hình xe, tàu hoả, cây cầu được quay ở tốc độ cao rồi chiếu chậm lại để trông nặng hơn.
Thập niên 1990, kỹ xảo số tạo được những thứ trước kia không ai nghĩ tới. Đến đầu thập niên 2000, nhiều hãng phim tin rằng mọi pha nguy hiểm sẽ chuyển dần lên máy tính. Nhưng cảnh rượt đuổi lại là thể loại chống lại xu hướng đó mạnh nhất.
Matrix Reloaded: dựng cả một đoạn cao tốc
Một ví dụ tiêu biểu là The Matrix Reloaded (2003). Phim nổi tiếng về kỹ xảo, nhưng cảnh rượt đuổi trên đường cao tốc lại có phần lớn được quay thật: đoàn làm phim dựng hẳn một đoạn cao tốc dài khoảng hai cây số rưỡi trên khu căn cứ hải quân cũ ở Alameda, California, để xe chạy, đâm và lật. Kỹ xảo số chỉ phụ trách các pha mà con người không thể làm, như nhân vật nhảy giữa các xe đang chạy.
The Dark Knight: lật một chiếc xe đầu kéo giữa phố
Trong The Dark Knight (2008), Christopher Nolan cho lật thật một chiếc xe đầu kéo trên một con phố ở trung tâm Chicago. Xe được gắn một piston lớn đẩy bật lên khi chạy, và chiếc xe lật nhào theo chiều dọc ngay trước máy quay. Không có xe số nào thay thế.
Vì sao khán giả nhận ra CGI
Khán giả không cần biết gì về kỹ thuật để cảm thấy "có gì đó sai". Những dấu hiệu thường gặp:
- Không có trọng lượng: xe thật nặng hơn một tấn, khi tiếp đất nó nhún, lún hệ treo, lốp biến dạng, thân xe rung. Xe số hoá thường bay và đáp quá nhẹ, như đồ chơi.
- Quán tính sai: xe đổi hướng đột ngột không có thời gian chuyển trọng tâm, không nghiêng thân khi vào cua.
- Ánh sáng không khớp: bóng đổ sai hướng, phản chiếu trên thân xe không trùng với cảnh xung quanh.
- Máy quay làm điều không thể: máy chui qua khe vô lý, bay vòng quanh xe ở tốc độ không thiết bị nào theo kịp.
- Mảnh vỡ quá gọn: kính vỡ, bụi, mảnh kim loại bay theo quỹ đạo quá đều, quá đẹp.
Điều đáng nói là những dấu hiệu này phần lớn đến từ việc làm vội hoặc thiếu tham chiếu thực, chứ không phải từ bản thân công nghệ. Kỹ xảo được làm kỹ, dựa trên cảnh quay thật, khó phát hiện hơn nhiều.
Kỹ xảo vô hình: thứ khán giả không bao giờ thấy
Những năm gần đây, nhiều phim được quảng bá là "không dùng CGI". Nhưng chính các bộ phim đó thường có hàng nghìn cảnh xử lý kỹ xảo. Năm 2022, một loạt video phân tích trên mạng có tên "No CGI is really just invisible CGI" chỉ ra cách các chiến dịch quảng cáo cố ý giấu phần việc của nghệ sĩ kỹ xảo, dù họ góp phần lớn vào kết quả cuối cùng.
Trong cảnh rượt đuổi, kỹ xảo vô hình làm những việc như:
- Xoá dây an toàn nối người đóng thế với xe.
- Xoá xe camera, cần cẩu, buồng lái phụ lọt vào khung hình.
- Thay biển số, xoá logo không được phép xuất hiện.
- Ghép mặt diễn viên lên thân người đóng thế.
- Thêm xe cộ, người đi đường ở hậu cảnh để thành phố trông đông.
- Đổi thời tiết, ánh sáng để các cảnh quay ở nhiều ngày khác nhau khớp với nhau.
Không có những thứ này, cảnh quay thật sẽ trông kém thật hơn, vì khán giả sẽ thấy dây cáp và máy móc.
Khi nào CGI là lựa chọn đúng
Quay thật không phải lúc nào cũng tốt hơn, và cũng không phải lúc nào cũng rẻ hơn.
- Khi pha quá nguy hiểm: một cú nhảy mà không có cách nào làm an toàn thì không đáng để ai liều mạng.
- Khi không thể phong toả bối cảnh: một cây cầu nổi tiếng giờ cao điểm, một di tích không cho phép đâm xe.
- Khi diễn viên không còn: Furious 7 (2015) dùng kỹ xảo khuôn mặt kết hợp hai người em trai của Paul Walker để hoàn thành vai diễn sau khi anh qua đời.
- Khi câu chuyện vượt khỏi vật lý: phim siêu anh hùng hay khoa học viễn tưởng cần những cuộc rượt mà thế giới thật không có.
Ngược lại, quay thật có giá trị riêng: diễn viên phản ứng với thứ có thật, máy quay rung theo cú va chạm thật, bụi bay theo gió thật. Những chi tiết nhỏ này cộng lại thành cảm giác "nặng" mà khán giả cảm thấy dù không gọi được tên.
Các phim tiêu biểu theo mức độ
| Phim | Năm | Cảnh thật | Kỹ xảo số |
|---|---|---|---|
| Ronin | 1998 | Gần như toàn bộ rượt xe ở Paris và Nice | Rất ít |
| The Matrix Reloaded | 2003 | Đoạn cao tốc dựng riêng, xe thật | Nhân vật nhảy giữa xe, một số va chạm lớn |
| The Dark Knight | 2008 | Lật xe đầu kéo giữa phố | Phụ trợ |
| Mad Max: Fury Road | 2015 | Đoàn xe, người đóng thế trên sa mạc | Bầu trời, bão cát, xoá dây |
| Furious 7 | 2015 | Xe thả từ máy bay | Xe bay giữa toà nhà, khuôn mặt Paul Walker |
| Phim siêu anh hùng hiện đại | Nhiều năm | Một phần | Chiếm phần lớn |
Thử tự kiểm: bạn có nhận ra không
Không cần phần mềm, chỉ cần chú ý:
- Xem cảnh xe tiếp đất sau cú nhảy. Hệ treo có bị nén mạnh không, thân xe có rung không?
- Nhìn bóng của xe trên mặt đường khi xe bay. Bóng có thay đổi kích thước, độ mờ khi xe lên cao không?
- Để ý mặt diễn viên trong cảnh nguy hiểm. Nếu luôn bị che, luôn từ xa, đó là người đóng thế. Nếu rõ nét bất thường mà cơ thể cử động hơi lạ, có thể là ghép mặt.
- Xem phim hậu trường sau đó để đối chiếu. Bạn sẽ ngạc nhiên vì những cảnh tưởng là thật hoá ra có kỹ xảo, và ngược lại.
Góc nhìn hôm nay
Cuộc tranh luận "CGI hay cảnh thật" đang dần nhường chỗ cho câu hỏi đúng hơn: kỹ xảo có phục vụ cảm giác thật hay không. Một cảnh rượt hay là khi khán giả tin vào trọng lượng, tốc độ và rủi ro, bất kể bao nhiêu phần trăm được làm trên máy tính.
Người làm phim trẻ ở Việt Nam có lợi thế: phần mềm kỹ xảo ngày nay rẻ và mạnh. Nhưng bài học từ các phim kinh điển vẫn nguyên giá trị: quay càng nhiều chi tiết thật càng tốt, rồi để kỹ xảo làm phần việc vô hình.
Câu hỏi thường gặp
Phim hành động bây giờ có dùng cảnh thật không?
Có, nhiều phim lớn vẫn quay xe thật, đóng thế thật trên đường thật. Nhưng gần như tất cả đều kết hợp kỹ xảo số để xoá dây an toàn, xe camera và chỉnh bối cảnh.
Làm sao biết cảnh trong phim là CGI?
Dấu hiệu dễ thấy nhất là xe không có trọng lượng: tiếp đất quá nhẹ, không nén hệ treo, đổi hướng không có quán tính. Ánh sáng, bóng đổ không khớp và mảnh vỡ bay quá gọn cũng là dấu hiệu.
Phim quảng cáo "không dùng CGI" có đúng không?
Thường là không hoàn toàn. Những phim này có nhiều cảnh quay thật nhưng vẫn có hàng trăm đến hàng nghìn cảnh xử lý kỹ xảo vô hình, như xoá dây, thay bầu trời hay thêm hậu cảnh.
Quay cảnh thật có rẻ hơn dùng CGI không?
Không nhất thiết. Quay thật cần phong toả đường, nhiều xe, đội đóng thế, bảo hiểm và nhiều ngày quay. Kỹ xảo số cũng tốn kém nếu làm kỹ. Lựa chọn phụ thuộc vào an toàn, bối cảnh và hiệu quả hình ảnh.
Cảnh lật xe tải trong The Dark Knight có thật không?
Có. Đoàn làm phim lật một chiếc xe đầu kéo thật trên phố ở Chicago bằng một piston lớn gắn vào xe. Đây là một trong những pha xe hơi thật nổi tiếng nhất của thập niên 2000.
