Chạy nước rút 100 m: vì sao kỷ lục 9,58 giây của Bolt khó phá

Kỷ lục thế giới chạy 100 m nam là 9,58 giây của Usain Bolt, lập tại Giải vô địch thế giới Berlin ngày 16/8/2009; kỷ lục nữ là 10,49 giây của Florence Griffith-Joyner, lập năm 1988. Kỷ lục 100 m khó phá vì cơ thể người đang tiến sát giới hạn về lực đạp xuống mặt đất trong thời gian chân chạm đất cực ngắn, và vì mỗi phần trăm giây còn lại phụ thuộc vào gió, phản xạ xuất phát và những ngày thi đấu hiếm hoi mọi thứ cùng hoàn hảo.

Bốn giai đoạn của 10 giây

Người xem thấy 100 m là một cú lao thẳng, nhưng các huấn luyện viên chia nó thành bốn giai đoạn với kỹ thuật khác nhau:

1. Phản xạ xuất phát: từ tiếng súng tới lúc chân đẩy vào bàn đạp. Vận động viên đỉnh cao mất khoảng 0,13–0,17 giây.
2. Tăng tốc: khoảng 30–40 m đầu, thân người đổ về trước rồi dần thẳng lên, bước ngắn và mạnh.
3. Tốc độ tối đa: thường đạt trong khoảng 50–70 m. Ở kỷ lục 9,58, tốc độ cao nhất của Bolt được đo vào khoảng 12,3 m/giây, tức khoảng 44 km/h.
4. Giữ tốc độ: 20–30 m cuối, ai cũng chậm lại. Người thắng thường là người chậm lại ít nhất chứ không phải người tăng tốc thêm.

Ở giai đoạn cuối, khán giả hay có cảm giác nhà vô địch "bứt lên". Thật ra người đó chỉ giảm tốc chậm hơn người khác. Đây là điều các phân tích video chuyên môn chỉ ra lặp đi lặp lại.

Một số mốc kỷ lục: những bước tiến nhỏ dần

Từ 9,95 năm 1968 tới 9,58 năm 2009, kỷ lục được công nhận đã qua nhiều lần đổi chủ, nhưng tổng cộng mất 41 năm để nhanh thêm 0,37 giây. Kỷ lục 9,58 đến nay đã đứng hơn 15 năm. Ở nữ, kỷ lục 10,49 của Griffith-Joyner đã đứng hơn 37 năm; con số này còn gây bàn cãi vì có ý kiến cho rằng máy đo gió trong lượt chạy đó có thể đã ghi sai, nhưng kỷ lục vẫn được công nhận.

Vì sao kỷ lục khó phá

Giới hạn ở lực đạp, không phải ở tốc độ bước chân

Một nghiên cứu nổi tiếng của nhóm Peter Weyand công bố năm 2000 cho thấy người chạy nhanh và người chạy chậm vung chân với tốc độ gần như nhau. Khác biệt nằm ở chỗ người chạy nhanh dồn lực xuống mặt đất lớn hơn trong khoảng thời gian chân chạm đất chỉ chừng một phần mười giây. Muốn nhanh hơn, phải đạp mạnh hơn trong thời gian ngắn hơn, và cơ, gân, xương của con người có giới hạn chịu tải.

Gió và độ cao

Kỷ lục chỉ được công nhận khi gió xuôi không quá 2,0 m/giây. Gió xuôi mạnh hơn có thể giúp người chạy nhanh thêm khoảng một phần mười giây. Không khí loãng ở vùng cao cũng giảm sức cản, như ở Mexico City năm 1968. Muốn phá kỷ lục, cần đúng ngày gió thuận mà vẫn trong giới hạn, nhiệt độ ấm và vận động viên ở đỉnh phong độ.

Phản xạ xuất phát có trần

Luật coi mọi phản xạ dưới 0,100 giây là xuất phát sai, vì người ta cho rằng con người không thể nghe tiếng súng và phản ứng nhanh hơn thế. Từ năm 2010, luật xuất phát sai bị siết: vận động viên xuất phát sai bị loại ngay, không có cơ hội thứ hai. Usain Bolt chính là người bị loại vì luật này ở chung kết Giải vô địch thế giới Daegu năm 2011.

Bolt là ngoại lệ về thể hình

Bolt cao khoảng 1,95 m, cao hơn hẳn mẫu người chạy 100 m thường gặp. Người cao thường xuất phát chậm, nhưng Bolt bù bằng sải chân rất dài: anh chạy 100 m với khoảng 41 bước, trong khi đối thủ thường cần 44–46 bước. Một thể hình như vậy cộng với tốc độ đạp đất đỉnh cao là điều hiếm gặp.

Công nghệ: giày, đường chạy và luật kiểm soát

Đường chạy tổng hợp thay cho đường đất xỉ từ cuối thập niên 1960 đã làm thời gian nhanh hơn rõ rệt. Bấm giờ điện tử thay cho bấm giờ tay, cho kết quả chính xác tới phần trăm giây. Bàn đạp xuất phát gắn cảm biến đo phản xạ.

Giày cũng thay đổi. Sau làn sóng giày có tấm carbon trong chạy đường dài, World Athletics ban hành luật giới hạn độ dày đế: với giày đinh chạy cự ly ngắn, đế không được dày quá 20 mm. Mục đích là giữ cho kỷ lục phản ánh con người chứ không phải cuộc đua công nghệ giày.

Chạy nước rút ở Việt Nam

Ở Đông Nam Á, nội dung 100 m nữ là nơi điền kinh Việt Nam có nhiều thành tích. Lê Tú Chinh nhiều lần giành huy chương vàng 100 m tại Đại hội Thể thao Đông Nam Á. Khoảng cách giữa kỷ lục khu vực và kỷ lục thế giới vẫn còn lớn, cho thấy vai trò quyết định của hệ thống tuyển chọn, dinh dưỡng và khoa học thể thao, chứ không chỉ năng khiếu.

Với người tập phong trào, chạy nước rút là bài tập tốt cho sức mạnh và tốc độ, nhưng dễ chấn thương cơ đùi sau nếu không khởi động. Nên khởi động 15–20 phút, chạy tăng tốc nhẹ vài lượt trước khi chạy hết sức, và không chạy nước rút khi cơ còn mỏi.

Góc nhìn hôm nay: xem 100 m bằng con mắt khác

Lần tới khi xem chung kết 100 m, hãy thử để ý:

• Thời gian phản xạ hiện trên màn hình ngay sau cuộc đua: chênh vài phần trăm giây đã đủ đổi thứ hạng.
• Chỉ số gió kèm theo kết quả: trên +2,0 m/giây thì thời gian không được tính là kỷ lục.
• Ai giảm tốc ít nhất ở 20 m cuối, thường là người thắng.
• Xem lại các phân tích tốc độ từng đoạn 10 m của cuộc đua Berlin 2009, tư liệu được nhiều liên đoàn công bố.

100 m là nội dung đơn giản nhất của điền kinh: một đường thẳng, một tiếng súng. Chính vì đơn giản mà mọi phần trăm giây đều phơi bày giới hạn thật của cơ thể người.