Đua ngựa thuần chủng: lịch sử giống ngựa đua và các giải lớn thế giới

Ngựa thuần chủng (Thoroughbred) là giống ngựa được lai tạo ở Anh từ cuối thế kỷ 17, đầu thế kỷ 18 với một mục đích duy nhất: chạy nhanh trên trường đua. Mọi con ngựa thuần chủng ngày nay đều truy được dòng dõi về ba con ngựa giống gốc nhập từ Trung Đông, và phả hệ của chúng được ghi trong sổ giống từ năm 1791. Thế giới trường đua xoay quanh những giải cổ điển như Derby ở Epsom, Kentucky Derby ở Mỹ hay Melbourne Cup ở Úc.

Ba con ngựa giống làm nên một giống ngựa

Cuối thế kỷ 17, giới quý tộc Anh muốn có ngựa vừa nhanh vừa bền. Họ nhập ngựa đực từ vùng Trung Đông và Bắc Phi, lai với ngựa cái bản địa. Ba con ngựa đực được coi là tổ phụ của cả giống:

• Byerley Turk, đưa sang Anh khoảng thập niên 1680.
• Darley Arabian, đưa từ vùng Aleppo (Syria) sang khoảng năm 1704.
• Godolphin Arabian, sang Anh khoảng năm 1729.

Theo dòng cha, tuyệt đại đa số ngựa thuần chủng hiện nay thuộc dòng Darley Arabian, chủ yếu qua hậu duệ nổi tiếng Eclipse, con ngựa bất bại thế kỷ 18. Năm 1791, James Weatherby xuất bản bản đầu tiên của General Stud Book, sổ giống ghi phả hệ ngựa thuần chủng. Đến nay, một con ngựa chỉ được gọi là thuần chủng nếu cha mẹ nó đều có tên trong sổ giống được công nhận.

Một luật đặc biệt: ngựa thuần chủng đua chỉ được sinh ra bằng phối giống tự nhiên, không được thụ tinh nhân tạo hay cấy phôi. Luật này giữ cho số ngựa con của mỗi con ngựa giống bị giới hạn và giữ giá trị của dòng giống.

Ngựa thuần chủng nhanh cỡ nào

Ngựa thuần chủng là động vật chạy nhanh nhất trong các giống ngựa ở cự ly trung bình. Tốc độ tối đa khi nước rút vào khoảng trên 60 km/h, một số con đạt khoảng 70 km/h trong quãng ngắn. Chúng có tim và phổi lớn so với cơ thể, chân dài, xương nhẹ, cơ đùi khoẻ.

Đánh đổi là sự mong manh: chân ngựa thuần chủng mảnh, chịu lực cực lớn khi phi, nên chấn thương xương là rủi ro thường trực. Đây là mặt trái mà ngành đua ngựa vẫn phải đối mặt.

Một chi tiết quản lý thú vị: ở Bắc bán cầu, mọi ngựa thuần chủng đều tính tuổi từ ngày 1/1, bất kể sinh tháng nào. Ở Nam bán cầu, mốc này thường là 1/8. Vì thế người nuôi cố cho ngựa con sinh càng sớm trong năm càng tốt, để khi vào giải dành cho ngựa hai, ba tuổi, chúng lớn hơn đối thủ vài tháng.

Các giải lớn và "Tam vương miện"

Các giải danh giá nhất dành cho ngựa ba tuổi được gọi là "giải cổ điển". Ở Anh và Mỹ, thắng cả ba giải lớn trong cùng một năm gọi là đoạt Tam vương miện (Triple Crown), thành tích rất hiếm.

Ở Mỹ, mới có 13 con ngựa đoạt Tam vương miện; gần nhất là American Pharoah (2015) và Justify (2018). Nổi tiếng nhất là Secretariat năm 1973: ở Belmont Stakes, chặng cuối dài 1,5 dặm, nó thắng cách con về nhì 31 thân ngựa với thời gian 2 phút 24 giây, kỷ lục của giải vẫn đứng đến nay.

Đua bằng và đua vượt rào

Có hai loại đua ngựa thuần chủng chính:

Đua bằng (flat racing)

Ngựa chạy trên mặt sân cỏ hoặc đất, không có chướng ngại. Cự ly từ khoảng 1.000 m tới hơn 3.000 m. Đây là loại phổ biến nhất, gồm các giải cổ điển nói trên.

Đua vượt rào (jump racing)

Ngựa nhảy qua hàng rào hoặc chướng ngại trên đường đua. Giải nổi tiếng nhất là Grand National ở Aintree (Anh), cự ly hơn 6 km với khoảng 30 lần nhảy. Đây cũng là giải gây tranh cãi nhất về an toàn của ngựa; ban tổ chức đã nhiều lần hạ độ cao, làm mềm các chướng ngại và giảm số ngựa xuất phát.

Nài ngựa: nghề của người nhẹ cân

Nài ngựa (jockey) phải giữ cân nặng thấp, thường quanh 50 kg, vì trọng lượng nài cộng yên là một phần của luật cân bằng sức giữa các ngựa: ngựa mạnh hơn phải mang nặng hơn trong các giải handicap. Nài ngồi chồm hổm trên yên ngắn, gần như không chạm lưng ngựa, để giảm sức cản và giúp ngựa vươn dài.

Đây là nghề nguy hiểm. Ngã ngựa ở tốc độ trên 60 km/h, giữa đoàn ngựa đang phi, có thể gây chấn thương nặng. Mũ bảo hiểm và áo giáp bảo vệ cột sống đã thành bắt buộc ở các trường đua lớn. Việc dùng roi cũng bị hạn chế ngày càng chặt: nhiều nước giới hạn số lần quất trong một cuộc đua và phạt nài vi phạm.

Đua ngựa ở Việt Nam

Ở Việt Nam, trường đua Phú Thọ ở Sài Gòn được người Pháp xây dựng từ đầu thập niên 1930 và là trường đua lâu đời nhất cả nước. Sau một thời gian gián đoạn, đua ngựa ở Phú Thọ được tổ chức trở lại cuối thập niên 1980 rồi ngừng vào đầu thập niên 2010; khu đất này nay được quy hoạch cho mục đích khác. Ngựa đua ở Phú Thọ phần lớn là ngựa nội hoặc ngựa lai, không phải ngựa thuần chủng như các trường đua quốc tế.

Hoạt động kinh doanh đặt cược đua ngựa ở Việt Nam chịu sự quản lý chặt của Nhà nước theo các nghị định riêng; người đọc nên tìm hiểu quy định pháp luật hiện hành chứ không nên tin các trang cá cược không rõ nguồn gốc.

Góc nhìn hôm nay: hiểu trường đua mà không cần đặt cược

Đua ngựa thường bị gắn với cá cược, nhưng phía sau nó là cả một lịch sử chọn giống, sinh học và văn hoá. Vài cách tìm hiểu lành mạnh:

• Đọc về Eclipse và Secretariat, hai con ngựa thường được nhắc tới như vĩ đại nhất ở Anh và Mỹ.
• Xem lại cuộc đua Belmont Stakes năm 1973, tư liệu sẵn có, để hiểu "31 thân ngựa" trông như thế nào.
• Tìm hiểu về phúc lợi ngựa sau khi giải nghệ: nhiều tổ chức ở Anh, Mỹ, Úc nhận nuôi và huấn luyện lại ngựa đua cho các môn cưỡi ngựa khác.
• Nếu muốn so sánh, đọc thêm về các cuộc đua ngựa dân gian của người vùng cao Việt Nam, nơi con ngựa là bạn lao động chứ không phải vận động viên chuyên nghiệp.