Rallycross là môn đua ô tô cự ly ngắn trên một vòng đua kín pha trộn mặt nhựa và mặt đất sỏi, nhiều xe xuất phát cùng lúc, mỗi lượt đua chỉ vài vòng, thường dưới năm phút. Môn này ra đời ở Anh năm 1967 để phục vụ truyền hình, và có giải vô địch thế giới (World RX) từ năm 2014. Cùng họ với rallycross còn có đua leo dốc, chặng siêu đặc biệt song song và những sự kiện như Race of Champions, tất cả đều ngắn, dồn dập, dễ xem.
Rallycross ra đời thế nào
Ngày 4 tháng 2 năm 1967, tại trường đua Lydden Hill ở hạt Kent (Anh), một sự kiện lạ được tổ chức cho chương trình thể thao truyền hình: những chiếc xe rally đua cùng lúc trên một vòng đua nửa nhựa nửa đất. Đài truyền hình cần một môn đua có thể quay trọn trong vài giờ chiều thứ Bảy, khán giả ngồi một chỗ vẫn thấy hết, khác hẳn rally thật vốn trải dài hàng trăm cây số rừng.
Ý tưởng thành công. Rallycross lan sang Hà Lan, các nước Bắc Âu, rồi có giải vô địch châu Âu. Năm 2014, FIA nâng cấp thành Giải vô địch Rallycross thế giới.
Luật thi đấu rallycross
Vòng đua và mặt đường
Một vòng rallycross thường dài khoảng một cây số, pha nhựa và sỏi đất với tỉ lệ khác nhau tùy trường đua. Có những khúc cua gắt, cú nhảy nhỏ, đoạn chuyển mặt đường giữa cua. Xe phải được chỉnh để chạy tốt trên cả hai loại mặt, điều mà rally hay đua trường đua không phải làm cùng lúc.
Vòng joker
Mỗi vòng đua có một nhánh phụ gọi là joker lap, dài hơn hoặc vòng vèo hơn nhánh chính. Mỗi tay đua bắt buộc đi nhánh này đúng một lần trong mỗi lượt đua, nhưng được tự chọn vòng nào. Đây là chỗ chiến thuật: đi joker sớm để thoát đám đông, hay đi muộn để giữ vị trí rồi bất ngờ vượt lên? Người xem chỉ thấy thứ hạng thật khi tất cả đã đi xong joker.
Thể thức thi đấu
- Vòng loại: các lượt đua ngắn, mỗi lượt vài xe, cộng điểm theo thành tích.
- Bán kết: những người điểm cao nhất vào bán kết.
- Chung kết: vài xe xuất phát đứng, thường quyết định bởi vài mét đầu tiên đến khúc cua thứ nhất.
Chi tiết thể thức (số lượt, số xe mỗi lượt, cách tính điểm) đã thay đổi nhiều lần theo từng mùa giải. Điểm chung là xuất phát cùng lúc và va chạm nhẹ giữa các xe là chuyện thường xảy ra. Đây là điểm khác lớn nhất so với rally, nơi xe xuất phát cách nhau và gần như không bao giờ gặp nhau trên chặng.
Những chiếc xe rallycross
Xe hạng cao nhất trong kỷ nguyên động cơ xăng của World RX dựa trên thân hatchback cỡ nhỏ, dẫn động bốn bánh, động cơ tăng áp cho công suất khoảng 600 mã lực, tăng tốc từ 0 lên 100 km/h trong khoảng hai giây. Vì cự ly ngắn, xe được thiết kế cho cú bứt tốc từ vạch xuất phát và khả năng chịu va chạm hông với xe khác.
Từ năm 2022, hạng cao nhất của World RX chuyển sang xe điện hoàn toàn. Rallycross là một trong những môn hợp với xe điện nhất: mỗi lượt đua ngắn nên pin không phải gánh quãng đường dài, trong khi mô-men xoắn tức thì của động cơ điện cho cú xuất phát cực mạnh.
| Năm | Nhà vô địch World RX |
|---|---|
| 2014, 2015 | Petter Solberg (Na Uy), người cũng từng vô địch WRC năm 2003 |
| 2016 | Mattias Ekström (Thụy Điển) |
| 2017, 2018 | Johan Kristoffersson (Thụy Điển) |
| 2019 | Timmy Hansen (Thụy Điển) |
Sau năm 2019, Johan Kristoffersson tiếp tục giành thêm nhiều chức vô địch và trở thành tay đua thành công nhất lịch sử World RX.
Đua leo dốc: một xe, một con dốc, một chiếc đồng hồ
Đua leo dốc (hill climb) là một trong những môn đua ô tô lâu đời nhất. Mỗi xe chạy một mình từ chân lên đỉnh một con đường núi đã đóng, ai nhanh nhất thắng. Giống rally ở chỗ xe chạy đơn lẻ và đường không quen thuộc như trường đua, nhưng chỉ có một chặng duy nhất.
Nổi tiếng nhất là Pikes Peak International Hill Climb ở bang Colorado (Mỹ), tổ chức lần đầu năm 1916. Con đường dài khoảng 20 km với 156 khúc cua, về đích ở độ cao khoảng 4.300 m so với mực nước biển. Ở độ cao đó không khí loãng, động cơ đốt trong mất một phần đáng kể công suất, tay đua cũng có thể bị ảnh hưởng của độ cao. Đường được trải nhựa hoàn toàn từ năm 2011.
Kỷ lục hiện tại thuộc về Romain Dumas với chiếc Volkswagen I.D. R chạy điện, lập năm 2018: 7 phút 57,148 giây. Đây cũng là lần đầu tiên có người leo Pikes Peak dưới tám phút, và bằng xe điện, vì động cơ điện không bị mất công suất do không khí loãng.
Những hình thức đua ngắn khác
Chặng siêu đặc biệt (superspecial)
Nhiều vòng WRC có một chặng ngắn đặt trong sân vận động hoặc khu đất gần thành phố, hai đường song song để hai xe xuất phát cùng lúc, có lúc giao nhau bằng cầu vượt. Khán giả ngồi khán đài xem được trọn chặng, điều không thể làm ở chặng rừng.
Race of Champions
Ra đời năm 1988 do Michèle Mouton và Fredrik Johnsson lập ra để tưởng nhớ Henri Toivonen, người tử nạn ở Tour de Corse năm 1986. Các tay đua giỏi nhất từ rally, F1, đua sức bền, đua mô tô chuyển sang đua tay đôi trên đường song song với những chiếc xe giống nhau. Ai thắng phụ thuộc vào khả năng làm quen xe lạ trong vài phút.
Autocross và autotest
Đây là cửa vào rẻ nhất của đua ô tô ở nhiều nước: một xe chạy một mình trên bãi rộng có cọc nón, tính giờ, tốc độ thấp. Người tham gia thường dùng chính chiếc xe hằng ngày, chỉ cần mũ bảo hiểm. Nhiều nhà vô địch bắt đầu từ những bãi đất như thế.
Rallycross, rally và đua trường đua: so sánh nhanh
| Tiêu chí | Rally | Rallycross | Đua trường đua |
|---|---|---|---|
| Xuất phát | Từng xe, cách nhau | Nhiều xe cùng lúc | Nhiều xe cùng lúc |
| Mặt đường | Một loại mỗi vòng đua (nhựa, sỏi hoặc tuyết) | Pha nhựa và sỏi | Nhựa |
| Độ dài | Hàng trăm km tính giờ qua 3–4 ngày | Mỗi lượt vài vòng, dưới 5 phút | Từ vài chục phút đến 24 giờ |
| Khán giả thấy gì | Xe lướt qua một điểm | Toàn bộ vòng đua | Phần lớn vòng đua |
| Va chạm giữa xe | Gần như không | Thường xuyên, chấp nhận ở mức nhẹ | Có, bị phạt nếu cố ý |
Góc nhìn hôm nay: vì sao đua ngắn quan trọng
Các hình thức đua ngắn là nơi môn thể thao tốc độ gần khán giả nhất: xem được trọn vẹn, chi phí tổ chức thấp hơn, an toàn dễ kiểm soát hơn vì mọi thứ diễn ra trong một khu vực khép kín. Với những nước mà đua xe thể thao còn mới, như Việt Nam, các mô hình như autocross trên bãi kín hay đua ngắn trong sân là con đường hợp lý để người mê tốc độ có chỗ thử sức đúng luật.
Người muốn tìm hiểu thêm có thể xem các lượt chung kết World RX, những đoạn phim leo Pikes Peak có camera trong xe, hay những trận tay đôi ở Race of Champions, nơi nhà vô địch rally và nhà vô địch F1 lái cùng một chiếc xe.
Câu hỏi thường gặp
Rallycross là gì?
Rallycross là môn đua ô tô cự ly ngắn trên vòng đua kín pha mặt nhựa và sỏi đất, nhiều xe xuất phát cùng lúc, mỗi lượt chỉ vài vòng. Môn này ra đời ở Anh năm 1967 và có giải vô địch thế giới từ năm 2014.
Joker lap trong rallycross là gì?
Joker lap là nhánh phụ dài hơn nhánh chính của vòng đua. Mỗi tay đua bắt buộc đi nhánh này đúng một lần trong mỗi lượt đua, nhưng được tự chọn thời điểm, nên đây là yếu tố chiến thuật quan trọng.
Rallycross khác rally thế nào?
Rally cho xe xuất phát lần lượt, chạy hàng trăm km trên đường rừng đã đóng và so thời gian. Rallycross cho nhiều xe xuất phát cùng lúc trên vòng đua kín ngắn, mỗi lượt dưới năm phút, khán giả thấy được toàn bộ cuộc đua.
Kỷ lục Pikes Peak là bao nhiêu?
Kỷ lục là 7 phút 57,148 giây, do Romain Dumas lập năm 2018 bằng chiếc Volkswagen I.D. R chạy điện. Đây là lần đầu tiên có người hoàn thành con đường dài khoảng 20 km với 156 khúc cua dưới tám phút.
Xe đua rallycross có phải xe điện không?
Hạng cao nhất của giải vô địch thế giới World RX dùng xe điện từ năm 2022. Trước đó là xe xăng tăng áp khoảng 600 mã lực. Nhiều giải quốc gia và hạng thấp hơn vẫn dùng xe xăng.
