Tour de France là giải đua xe đạp đường trường lâu đời và danh giá nhất thế giới, ra đời năm 1903, diễn ra hằng năm vào tháng 7 với 21 chặng, tổng quãng đường khoảng 3.300–3.500 km qua đồng bằng, núi Alps và Pyrenees. Người có tổng thời gian thấp nhất mặc áo vàng và thắng chung cuộc. Ở Việt Nam, giải xe đạp lâu đời và được yêu thích nhất là Cúp Truyền hình TP.HCM, tổ chức từ năm 1989.
Tour de France ra đời từ một cuộc chiến báo chí
Đầu thế kỷ 20, hai tờ báo thể thao Pháp cạnh tranh nhau gay gắt. Tờ L'Auto, do Henri Desgrange làm chủ bút, cần một sự kiện để kéo độc giả. Ý tưởng là một cuộc đua xe đạp vòng quanh nước Pháp, tin tức từng chặng được đăng mỗi ngày. Tour de France đầu tiên khởi tranh tháng 7/1903 với sáu chặng rất dài, nhiều chặng chạy cả đêm. Người thắng là Maurice Garin.
Cuộc đua thành công vượt mong đợi. Tờ L'Auto in trên giấy màu vàng, và từ năm 1919, người dẫn đầu tổng sắp mặc chiếc áo vàng, maillot jaune, lấy đúng màu giấy của tờ báo. Tờ báo về sau đóng cửa, nhưng chiếc áo trở thành biểu tượng của cả môn xe đạp.
Luật thi đấu: thắng chặng và thắng chung cuộc
Tour de France là giải đua nhiều chặng. Mỗi ngày là một chặng riêng có người thắng chặng, nhưng điều quan trọng nhất là tổng thời gian cộng dồn qua 21 chặng. Có những người thắng Tour mà không thắng chặng nào, vì họ luôn về gần đầu và không mất thời gian ở chặng nào.
Các loại chặng
- Chặng đồng bằng: thường kết thúc bằng nước rút tập thể, dành cho các tay đua nước rút.
- Chặng đồi và núi trung bình: có nhiều đợt leo ngắn, hợp với tay đua tấn công.
- Chặng núi cao: nơi định đoạt áo vàng, với những con đèo như Alpe d'Huez (21 khúc cua tay áo), Col du Tourmalet, Mont Ventoux.
- Chặng tính giờ cá nhân: mỗi người chạy một mình, xuất phát cách nhau, không được núp gió.
Bốn chiếc áo
| Áo | Dành cho | Có từ |
|---|---|---|
| Vàng | Tổng thời gian thấp nhất | 1919 |
| Xanh lá | Bảng điểm, chủ yếu cho tay đua nước rút | 1953 |
| Trắng chấm đỏ | Vua leo núi, tính điểm ở các đỉnh đèo | Áo có từ 1975, bảng leo núi có từ 1933 |
| Trắng | Tay đua trẻ có tổng thời gian tốt nhất | 1975 |
Chặng cuối truyền thống kết thúc trên đại lộ Champs-Élysées ở Paris từ năm 1975. Năm 2024 là ngoại lệ, chặng cuối là tính giờ cá nhân ở Nice vì Paris đang chuẩn bị Thế vận hội.
Đua xe đạp là môn đồng đội
Người xem lần đầu thường ngạc nhiên khi biết đua xe đạp đường trường là môn đồng đội. Mỗi đội có tám tay đua, nhưng thường chỉ một người là trưởng nhóm nhắm áo vàng. Những người còn lại gọi là domestique, nghĩa đen là "người giúp việc": họ chắn gió, lấy nước, nhường xe khi trưởng nhóm thủng lốp, kéo tốc độ khi leo núi.
Lý do nằm ở sức cản không khí. Ở tốc độ trên 40 km/h, phần lớn sức đạp dùng để thắng gió. Người chạy núp sau lưng người khác tiết kiệm được một phần đáng kể sức lực; trong khối đông giữa đoàn đua, mức tiết kiệm còn lớn hơn. Vì thế đoàn đua lớn, gọi là peloton, gần như luôn đuổi kịp nhóm vài người bỏ chạy phía trước, trừ khi nhóm đó đủ mạnh hoặc đoàn sau tính toán sai.
Những cuộc rượt đuổi giữa nhóm bỏ chạy và peloton là phần kịch tính nhất của các chặng đồng bằng: peloton thường điều chỉnh để bắt kịp nhóm phía trước ở vài km cuối, không sớm hơn.
Những con số và huyền thoại
- Nhiều lần thắng nhất: 5 lần, chia cho Jacques Anquetil, Eddy Merckx, Bernard Hinault và Miguel Induráin. Bảy danh hiệu của Lance Armstrong (1999–2005) đã bị xoá năm 2012 sau khi anh bị kết luận dùng doping.
- Khoảng cách sít sao nhất: năm 1989, Greg LeMond thắng Laurent Fignon chỉ 8 giây sau hơn 3.000 km, nhờ chặng tính giờ cuối cùng ở Paris.
- Thế hệ mới: Tadej Pogačar (Slovenia) và Jonas Vingegaard (Đan Mạch) chia nhau các chức vô địch những năm 2020; tính đến mùa 2025, Pogačar đã thắng bốn lần.
Doping là vết thương dài của môn này, từ cái chết của Tom Simpson trên Mont Ventoux năm 1967 đến vụ Festina năm 1998 và vụ Armstrong. Ngày nay các tay đua phải khai báo nơi ở để được kiểm tra bất ngờ, và có hộ chiếu sinh học theo dõi chỉ số máu lâu dài.
Đua xe đạp ở Việt Nam
Xe đạp từng là phương tiện chính của người Việt suốt nhiều thập kỷ, nên đua xe đạp có lượng người xem lớn. Giải xe đạp Cúp Truyền hình TP.HCM, do Đài Truyền hình TP.HCM khởi xướng, tổ chức lần đầu năm 1989 và trở thành giải thường niên quan trọng nhất. Đường đua trải dài nhiều tỉnh, có năm chạy từ Bắc vào Nam, có năm qua Tây Nguyên, đồng bằng sông Cửu Long. Dân hai bên đường đứng chờ đoàn đua đi qua là hình ảnh quen thuộc.
Giải còn có áo vàng, áo xanh, áo chấm đỏ giống Tour de France, và cũng là môn đồng đội với các câu lạc bộ của nhiều địa phương. Bên cạnh đó có giải xe đạp nữ quốc tế ở Bình Dương cũ và nhiều giải cấp tỉnh. Ở đấu trường khu vực, xe đạp Việt Nam có thành tích tốt ở Đại hội Thể thao Đông Nam Á, nhất là nội dung nữ.
So với Tour de France, các giải trong nước có chặng ngắn hơn, ít đèo cao, nhưng điều kiện nắng nóng, mặt đường không đồng đều và giao thông hai bên đường là những thách thức riêng.
Đạp xe ngoài đường: từ cảm hứng đến an toàn
Xem đua xong, nhiều người muốn đạp xe thể thao. Vài điều cần nhớ khi đạp trên đường phố Việt Nam:
- Đội mũ bảo hiểm xe đạp đạt chuẩn, cài quai đúng cách, kể cả khi chỉ đi quãng ngắn. Ngã ở tốc độ 30 km/h đủ gây chấn thương đầu nghiêm trọng.
- Đi đúng phần đường bên phải, theo đúng chiều, không đạp hàng ba hàng bốn chiếm làn xe khác. Đạp theo đoàn trên đường công cộng không phải là đua.
- Đèn trước, đèn sau khi đạp sáng sớm hoặc chiều tối.
- Không đạp trên cao tốc, nơi xe đạp bị cấm.
- Uống nước theo giờ, nhất là trong nắng nóng.
Góc nhìn hôm nay: xem Tour de France thế nào cho hay
Tour kéo dài ba tuần, xem trọn từng chặng là việc rất tốn thời gian. Cách xem hợp lý:
- Xem trọn các chặng núi cao ở tuần hai và tuần ba, nơi áo vàng thường đổi chủ.
- Với chặng đồng bằng, chỉ xem 20 km cuối để thấy nước rút.
- Theo dõi bảng tổng thời gian, chú ý khoảng cách tính bằng giây giữa các ứng viên.
- Đọc lịch sử giải qua những cuốn sách viết về các mùa giải kinh điển, như năm 1989, để hiểu vì sao chỉ 8 giây cũng làm nên huyền thoại.
Câu hỏi thường gặp
Tour de France có từ năm nào?
Tour de France tổ chức lần đầu năm 1903, do tờ báo L'Auto khởi xướng. Người thắng giải đầu tiên là Maurice Garin.
Vì sao áo của người dẫn đầu Tour de France màu vàng?
Tờ báo L'Auto, đơn vị tổ chức ban đầu, in trên giấy màu vàng. Áo vàng xuất hiện từ năm 1919 để quảng bá cho tờ báo.
Ai thắng Tour de France nhiều lần nhất?
Kỷ lục là 5 lần, chia cho Jacques Anquetil, Eddy Merckx, Bernard Hinault và Miguel Induráin. Bảy lần thắng của Lance Armstrong đã bị xoá vì doping.
Cúp Truyền hình TP.HCM có từ khi nào?
Giải xe đạp Cúp Truyền hình TP.HCM tổ chức lần đầu năm 1989. Đây là giải đua xe đạp đường trường nhiều chặng lâu đời và nổi tiếng nhất Việt Nam.
Vì sao đua xe đạp là môn đồng đội?
Ở tốc độ cao, sức cản gió chiếm phần lớn sức đạp, người núp sau người khác tiết kiệm nhiều sức. Đồng đội chắn gió, kéo tốc độ, lấy nước để giữ sức cho trưởng nhóm.
