Cảnh rượt đuổi cuốn hút vì nó là điện ảnh ở dạng tinh khiết nhất: một mục tiêu rõ ràng, một khoảng cách đang co giãn, và thời gian đang cạn. Phần còn lại do nhịp dựng và âm thanh quyết định. Dựng phim giữ cho khán giả luôn biết ai đang ở đâu và đẩy nhịp tim theo từng cú cắt; âm thanh, từ tiếng động cơ đến khoảng lặng trước cú va chạm, làm cơ thể người xem phản ứng trước cả khi lý trí kịp hiểu.
Cấu trúc đơn giản nhất của kịch tính
Mọi cảnh rượt đuổi, dù bằng chân, xe hay ngựa, đều có cùng một bộ khung:
- Người đuổi và người chạy: hai mục tiêu đối nghịch, khán giả hiểu ngay không cần lời thoại.
- Khoảng cách: thước đo thắng thua được nhìn thấy trên màn hình. Nó co lại là căng, giãn ra là thở.
- Chướng ngại: xe chặn đường, đèn đỏ, người đi bộ, cầu đang nâng. Mỗi chướng ngại là một câu hỏi nhỏ: vượt qua bằng cách nào?
- Cái giá: nếu bị bắt thì sao, nếu thoát thì sao. Không có cái giá, rượt đuổi chỉ còn là xe chạy nhanh.
Vì cấu trúc đơn giản, rượt đuổi vượt qua mọi rào cản ngôn ngữ. Một khán giả không biết tiếng Anh vẫn theo kịp cảnh rượt trong phim Mỹ, một khán giả không biết tiếng Quảng Đông vẫn hiểu cảnh rượt trong phim Hồng Kông.
Dựng song song: phát minh của những năm đầu điện ảnh
Ngay từ thập niên 1900 và 1910, đạo diễn Mỹ D. W. Griffith đã phát triển kỹ thuật cắt qua lại giữa hai hành động diễn ra cùng lúc: người bị nạn đang gặp nguy và người cứu đang lao tới. Mỗi lần cắt, khoảng cách giữa hai bên lại ngắn đi, và khán giả hồi hộp chờ hai mạch truyện gặp nhau. Kỹ thuật này, gọi là dựng song song, là xương sống của gần như mọi cảnh rượt đuổi về sau.
Điều Griffith hiểu là: khán giả không cần thấy toàn bộ cuộc đua. Họ chỉ cần thấy đủ để tự tưởng tượng phần còn lại, và chính trí tưởng tượng làm họ căng thẳng.
Giữ phương hướng: luật ngầm của cảnh rượt hay
Lỗi hay gặp nhất của cảnh rượt dở là khán giả bị lạc. Họ không biết xe nào đang ở trước, xe nào đang đuổi, khoảng cách đang co hay giãn. Khi đó mọi cú va chạm chỉ còn là tiếng ồn.
Các nhà làm phim giỏi giữ phương hướng bằng vài nguyên tắc:
- Hướng chuyển động nhất quán: nếu xe chạy từ trái sang phải màn hình, xe đuổi theo cũng chạy từ trái sang phải. Đảo hướng mà không giải thích là khán giả hiểu nhầm hai xe đang lao vào nhau.
- Cảnh rộng làm mốc: thỉnh thoảng một cảnh từ trên cao hoặc từ xa cho thấy cả hai xe trong cùng khung hình.
- Đặc điểm nhận dạng: xe khác màu, khác dáng. Bullitt có Mustang xanh và Charger đen, không bao giờ nhầm.
- Mốc địa lý: cây cầu, ngã tư, con dốc được giới thiệu trước để khi nhân vật đến đó, khán giả biết chuyện gì sắp xảy ra.
Cắt nhanh hay giữ lâu
Xu hướng cắt ngày càng nhanh
Nhà nghiên cứu điện ảnh David Bordwell gọi phong cách của Hollywood từ thập niên 1960 trở đi là "liên tục tăng cường": độ dài trung bình mỗi cảnh quay ngắn dần, máy quay di chuyển nhiều hơn, cận cảnh dày đặc hơn. Cảnh rượt đuổi là nơi xu hướng này lộ rõ nhất.
Cắt nhanh có tác dụng: nó tạo cảm giác hỗn loạn, khẩn cấp. Nhưng cắt quá vụn thì mắt không kịp đọc hình. Đầu thập niên 2010, nhà nghiên cứu Matthias Stork đặt tên cho kiểu phim hành động cắt vụn, máy rung đến mức khó hiểu chuyện gì đang xảy ra là "chaos cinema", tức điện ảnh hỗn loạn.
Phong cách Bourne
Ví dụ nổi bật của kiểu máy cầm tay rung lắc là cảnh rượt xe ở Moscow trong The Bourne Supremacy (2004) của Paul Greengrass. Người khen nói cảnh này cho cảm giác ở trong cuộc, như phóng sự chiến trường. Người chê nói nó làm khán giả mất phương hướng. Cả hai đều đúng một phần, và cảnh này vẫn được bàn tới đến tận bây giờ.
Một cú máy liền
Ở đầu bên kia là C'était un rendez-vous (1976) của đạo diễn Pháp Claude Lelouch: khoảng tám phút, một cú máy liền gắn trước đầu xe, lao qua các phố Paris lúc rạng sáng, vượt đèn đỏ, lách người đi bộ. Không cắt cảnh nào, nhưng người xem vẫn nín thở. Phim ngắn này được quay trên đường phố đang có người qua lại, điều không thể và không nên làm lại ngày nay. Nó được nhắc đến như bằng chứng rằng cảm giác tốc độ không nhất thiết đến từ dựng nhanh.
Âm thanh: thứ khán giả cảm bằng cơ thể
Thử xem một cảnh rượt đuổi không có tiếng, bạn sẽ thấy nó mất quá nửa sức mạnh. Âm thanh trong cảnh rượt gồm nhiều lớp:
| Lớp âm thanh | Vai trò | Ví dụ |
|---|---|---|
| Tiếng động cơ | Cho biết xe đang tăng tốc, sang số, quá tải | Hai xe có tiếng máy khác nhau để khán giả phân biệt bằng tai |
| Tiếng lốp, phanh, va chạm | Đánh dấu từng sự kiện | Tiếng rít lốp báo khúc cua gấp |
| Âm trầm | Tác động lên cơ thể, tạo cảm giác nặng | Tiếng máy trầm rung ghế rạp |
| Nhạc | Điều nhịp cảm xúc | Nhạc trống dồn trong Mad Max: Fury Road |
| Khoảng lặng | Tạo tương phản trước cú va chạm | Tiếng tắt hẳn khi xe bay khỏi mặt đất |
Tiếng máy được dàn dựng
Tiếng động cơ trên phim hiếm khi là tiếng thu trực tiếp lúc quay. Phim trường ồn, mic không bắt được rõ. Người thiết kế âm thanh thường thu riêng tiếng xe ở đường đua, ghi ở nhiều mức ga, nhiều số, rồi dựng lại khớp với hình. Có khi tiếng của một chiếc xe được thay bằng tiếng xe khác nghe "dữ" hơn. Tiếng xe của phe phản diện thường được làm trầm và thô hơn, như một giọng nói.
Không nhạc hay đầy nhạc
Có hai trường phái. Bullitt (1968) tắt nhạc để tiếng máy nói thay. Ngược lại, Baby Driver (2017) của Edgar Wright dựng cả cảnh rượt mở đầu khớp từng nhịp với bài hát nhân vật chính đang nghe trên tai nghe: tiếng sang số, tiếng phanh, cú đánh lái rơi đúng phách. Cả hai cách đều hiệu quả vì đều có chủ đích.
Hồi hộp khác bất ngờ
Alfred Hitchcock, trong cuộc trò chuyện dài với François Truffaut, từng phân biệt bất ngờ và hồi hộp bằng ví dụ quả bom dưới gầm bàn: nếu khán giả không biết có bom, vụ nổ chỉ là vài giây bất ngờ; nếu khán giả biết, cả cuộc trò chuyện bình thường quanh bàn trở thành mười lăm phút căng thẳng.
Cảnh rượt đuổi hay áp dụng đúng bài học này. Khán giả được cho biết trước rằng phía trước có đường cụt, cầu đang nâng, đoàn tàu đang tới. Sự hồi hộp đến từ việc chờ, không phải từ cú va chạm.
Góc nhìn hôm nay: tập xem như người dựng phim
- Tắt tiếng một cảnh rượt quen thuộc, xem lại, rồi bật tiếng lên. Bạn sẽ nghe ra những lớp âm thanh trước giờ không để ý.
- Đếm số cú cắt trong một phút ở một phim thập niên 1970 và một phim gần đây. So sánh xem bạn còn hiểu phương hướng ở cảnh nào tốt hơn.
- Vẽ bản đồ: sau khi xem, thử vẽ lại lộ trình của cuộc rượt. Vẽ được là cảnh đó giữ phương hướng tốt.
- Đọc thêm: cuốn In the Blink of an Eye của nhà dựng phim Walter Murch bàn về vì sao và khi nào nên cắt; cuốn sách phỏng vấn Hitchcock/Truffaut là kinh điển về cách tạo hồi hộp.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cảnh rượt đuổi hấp dẫn người xem?
Vì nó có cấu trúc đơn giản ai cũng hiểu: người đuổi, người chạy, khoảng cách và cái giá. Nhịp dựng và âm thanh khuếch đại cảm giác đó, khiến khán giả phản ứng bằng cả cơ thể chứ không chỉ bằng lý trí.
Dựng song song là gì?
Là kỹ thuật cắt qua lại giữa hai hành động diễn ra cùng lúc, ví dụ người chạy và người đuổi, hoặc người bị nạn và người cứu. D. W. Griffith phát triển kỹ thuật này từ đầu thế kỷ 20 và nó trở thành nền móng của cảnh rượt đuổi.
Vì sao có cảnh rượt đuổi xem bị rối mắt?
Thường vì cắt quá vụn, máy rung quá mạnh và không giữ hướng chuyển động nhất quán. Khán giả mất phương hướng, không biết xe nào ở trước, nên cú va chạm không còn ý nghĩa.
Tiếng động cơ trong phim có phải tiếng thật không?
Thường không phải tiếng thu lúc quay. Người thiết kế âm thanh thu riêng tiếng xe ở nhiều mức ga rồi dựng lại khớp với hình, đôi khi thay bằng tiếng một chiếc xe khác cho có sức nặng hơn.
Phim nào có cảnh rượt đuổi khớp nhạc nổi tiếng?
Baby Driver (2017) của Edgar Wright có cảnh rượt mở đầu dựng khớp từng nhịp với bài hát nhân vật chính đang nghe. Đây là ví dụ tiêu biểu cho cách dùng nhạc làm khung nhịp cho cả cảnh rượt.
