Đóng thế xe hơi trong phim: nghề nguy hiểm phía sau màn ảnh

Người đóng thế xe hơi là tay lái chuyên nghiệp thay diễn viên thực hiện các pha trượt, va chạm, lật xe và nhảy dốc trước máy quay. Họ không liều mạng theo cảm hứng: mỗi pha được thiết kế, đo đạc, tập ở tốc độ thấp và có đội cứu hộ đứng chờ. Dù vậy đây vẫn là một trong những nghề nguy hiểm nhất của điện ảnh, và đến năm 2028 mới lần đầu có giải Oscar dành riêng cho thiết kế đóng thế.

Đóng thế xe hơi là làm gì

Trên phim trường, chữ "đóng thế" gồm nhiều việc khác nhau. Có người chỉ lái chính xác: dừng xe đúng vạch phấn, đúng khoảnh khắc ánh sáng đẹp, để máy quay lia qua. Có người làm các pha va chạm: đâm xe, bị xe đâm, lật xe. Có người là "người lái đôi" mặc đồ giống diễn viên, ngồi đúng tư thế để khán giả tưởng ngôi sao đang lái.

Đứng trên tất cả là điều phối đóng thế, người thiết kế từng pha, tính tốc độ, góc, khoảng cách an toàn, chọn người làm, và có quyền dừng cảnh quay nếu thấy không an toàn. Phim lớn còn có đạo diễn tổ hai chuyên quay hành động, làm việc song song với đạo diễn chính.

Các pha phổ biến

Một chiếc xe đóng thế khác xe thường thế nào

Xe xuất hiện trên phim thường có nhiều bản. Một bản đẹp để quay cận cảnh, một vài bản đã được biến đổi để làm đóng thế. Bản đóng thế thường có:

• Khung lồng chống lật hàn bên trong khoang lái, giữ cho mui xe không sập xuống người lái.
• Ghế đua và dây đai năm điểm, giữ người lái chặt vào ghế khi xe lật.
• Bình nhiên liệu an toàn chuyên dụng, nhỏ hơn bình thường, chống rò rỉ khi va chạm.
• Bình chữa cháy gắn sẵn và công tắc ngắt điện.
• Phanh tay thuỷ lực để khoá bánh sau, giúp xe trượt và quay đầu dễ điều khiển.
• Hệ treo, lốp và đôi khi cả động cơ được thay để chịu nhảy dốc liên tục.

Người lái mặc đồ chống cháy, đội mũ bảo hiểm, nhiều khi đeo thiết bị bảo vệ cổ như tay đua thật. Bên ngoài khung hình là xe cứu thương, đội cứu hoả và người cắt xe đứng chờ.

Lật xe bằng ống phóng: một kỷ lục kéo dài gần 20 năm

Muốn một chiếc xe lật, cách cổ điển là cho một bánh chạy lên dốc ống nghiêng, xe bị hất nghiêng rồi lật. Với xe thể thao gầm thấp, cách đó không đủ. Người ta dùng ống phóng khí nén: một ống thép gắn dưới sàn xe, bên trong là một thanh kim loại. Khi kích hoạt, khí nén đẩy thanh kim loại đập mạnh xuống mặt đường, hất xe bật lên và lật.

Năm 2006, trong phim Bond Casino Royale, người đóng thế Adam Kirley làm chiếc Aston Martin DBS lật 7 vòng bằng cách này, lập kỷ lục Guinness. Năm 2024, khi quay The Fall Guy, bộ phim nói chính về nghề đóng thế, người đóng thế Logan Holladay làm một chiếc xe lật 8 vòng rưỡi, phá kỷ lục cũ. Có một sự trùng hợp dễ thương: bộ phim tôn vinh nghề đóng thế lại lập kỷ lục đóng thế.

Những tên tuổi làm nên nghề

Thời phim câm và phim cao bồi

Thời phim câm, các danh hài như Buster Keaton tự làm phần lớn pha nguy hiểm. Phim cao bồi thập niên 1930 và 1940 tạo ra lớp đóng thế chuyên nghiệp đầu tiên của Hollywood, tiêu biểu là Yakima Canutt, người nổi tiếng với pha chui dưới đoàn ngựa đang phi trong Stagecoach (1939). Nhiều kỹ thuật an toàn mà sau này áp dụng cho xe hơi bắt nguồn từ đóng thế cưỡi ngựa.

Hal Needham và thế hệ thập niên 1970

Hal Needham là người đóng thế từng làm cho nhiều ngôi sao Hollywood, sau đó tự đạo diễn Smokey and the Bandit (1977), phim rượt xe ăn khách bậc nhất thập niên 1970. Ông cùng các đồng nghiệp lập nhóm Stunts Unlimited, một trong những hội đóng thế chuyên nghiệp đầu tiên của Mỹ. Năm 2012 ông được trao giải Oscar danh dự, một trong rất ít lần Viện Hàn lâm vinh danh một người đóng thế.

Rémy Julienne ở châu Âu

Ở châu Âu, cái tên lớn nhất là Rémy Julienne, cựu tay đua mô tô địa hình người Pháp. Ông thiết kế màn rượt ba chiếc Mini trong The Italian Job (1969), chạy qua bậc thang, mái nhà và cống ngầm ở Turin, rồi làm cho nhiều phim Bond thập niên 1980. Ông mất năm 2021.

Cái giá của nghề

Dù quy trình an toàn ngày càng chặt, tai nạn vẫn xảy ra. Năm 2017, khi quay Deadpool 2 ở Vancouver, người đóng thế Joi Harris mất trong một pha mô tô, khi xe lao khỏi phạm vi kiểm soát và đâm vào kính một toà nhà. Năm 2014, trợ lý quay phim Sarah Jones thiệt mạng trên phim trường Midnight Rider ở bang Georgia khi đoàn phim quay trên đường ray mà không được phép và một đoàn tàu chạy tới. Vụ này dẫn đến án tù cho đạo diễn và thúc đẩy cả ngành siết lại quy trình an toàn.

Bài học chung từ các vụ việc: tai nạn hiếm khi do người lái kém tay. Chúng thường đến từ việc thay đổi kế hoạch vào phút chót, thiếu diễn tập, hoặc ép quay vì lịch và chi phí.

Oscar cho đóng thế: chờ gần một thế kỷ

Giải Oscar có từ năm 1929, nhưng không có hạng mục nào cho đóng thế. Trong nhiều năm, giới đóng thế vận động cho điều này mà không thành. Tháng 4 năm 2025, Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Điện ảnh Mỹ công bố hạng mục mới về thiết kế đóng thế, trao lần đầu tại lễ Oscar lần thứ 100 năm 2028, cho các phim ra mắt năm 2027.

Trước đó, nghề có giải riêng như Taurus World Stunt Awards, và các đội đóng thế cũng được vinh danh ở giải của Hiệp hội Diễn viên Màn ảnh Mỹ cho dàn đóng thế xuất sắc.

Muốn hiểu nghề thì xem gì, đọc gì

• Phim: Hooper (1978) của Hal Needham và The Fall Guy (2024) đều nói về nghề đóng thế, một cái từ góc nhìn của người trong nghề thời ấy, một cái là lời tri ân hiện đại.
• Hậu trường: các bản phát hành tại gia của phim hành động lớn thường kèm phim tài liệu về đóng thế, cho thấy giai đoạn diễn tập ở tốc độ thấp mà khán giả không bao giờ thấy.
• Đua xe có tổ chức: nhiều người đóng thế xe hơi xuất thân từ đua xe thể thao hoặc rally. Ai mê lái xe nên đến với các khoá học lái trên đường đua kín, không bao giờ thử trên đường công cộng.

Ở Việt Nam, phim hành động trong nước ngày càng có nhiều cảnh xe cộ, và các đội đóng thế, võ thuật cũng dần chuyên nghiệp hơn. Nhưng quay trên đường công cộng ở Việt Nam phải xin phép, phong toả và có lực lượng chức năng phối hợp. Những clip "đóng thế" quay lén trên đường phố không phải là nghề, mà là vi phạm luật giao thông.